Słownik terminów literackich
Teoria literatury to dział nauki zajmujący się budową, klasyfikacją, nazywaniem, badaniem zjawisk literackich od strony formalnej, strukturalnej, czyli jak dzieło jest zbudowane i dlaczego tak jest, jakie są historyczne uwarunkowania zjawisk literackich. Teoria literacka wyróżnia trzy rodzaje literackie: EPIKĘ (proza, gatunki np.: opowiadanie, powieść, nowela), LIRYKĘ (poezja, wiersze, gatunki np.: epigramat, elegia, poemat itd.) i DRAMAT (dawniej tragedia, utwory sceniczne, przeznaczone do grania na scenie, pisane z podziałem na role, gatunki np. tragedia antyczna, komedia, dramat romantyczny).Zależnie od epoki literackiej w literaturze dominowały lub odgrywały znaczną rolę pewne zjawiska, rodzaje i gatunki. dlatego ten mini słowniczek terminów literackich został podzielony na epoki, w których dane zjawiska występowały z większą intensywnością.
Poniżej wybrane pojęcia ze słownika term. literackich. Więcej pojęć i zawsze pod ręką może być słowniczek w komórce 311 haseł - dostępny z prawego menu.
|
Teoria literatury: Antyk anakreontyk- od Anakreonta, starożytnego autora krótkich utworów biesiadnych. 
dytyramb- pieśń pochwalna na cześć kogoś o charakterze wzniosłym lub tragicznym.
elegia- utwór liryczny o nastroju smutnym wyrażający żal po czyjejś śmierci.
epigramat- krótki utwór liryczny z puentą.
epopeja- epos, dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, nacechowany patosem i powagą, mówiący o ważnych wydarzeniach dla danej jednostki lub grupy ludzi.
hymn- pieśń pochwalna, dzisiaj religijna lub patriotyczna.
komedia- odmiana dramatu o tematyce lekkiej i zabawnej, w antyku była przeciwieństwem tragedii(zob.).
pean- pieśń pochwalna.
pieśń- utwór odznaczający się dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym, dawniej przeznaczony do śpiewania.
poetyka- część teorii literatury, teoria dzieła literackiego zajmująca się badaniem środków artystycznych, językowych, kompozycyjnych, rodzajami i gatunkami literackimi.
porównanie- zestawienie pojęć na podstawie jakiegoś podobieństwa przy użyciu łączących je wyrazów: jak, jakby, podobnie itp.
porównanie homeryckie- porównanie bardzo rozwinięte.
przypowieść- parabola, opowieść o charakterze pouczającym, przekazuje myśl moralną poprzez przykład zaczerpnięty z życia lub wymyślony, służy tłumaczeniu prawd biblijnych.
psalm- pieśń religijna.
psałterz- zbiór psalmów, jedna z ksiąg Starego Testamentu.
tragedia- antyczna odmiana dramatu, (z gr. tragos- kozioł, ode-pieśń, dosłownie pieśń koźla, powstała pod wpływem świąt Dionizosa, aktorzy byli przebrani w kożle skóry), charakteryzuje się budową: prolog (wstępna pieśń chóru), stassimony ( pieśni chóru pomiędzy epejsodionami), epejsodiony ( epizody, dziś akty, do 5 ep.), eksodus ( pieśń chóru kończąca dzieło) oraz zachowanie trzech jedności miejsca, czasu i akcji (akcja dzieła rozgrywa się w tym samym miejscu, nie przekracza 24 godz. i jest jednowątkowa). Podejmuje temat tragedii losu człowieka w świecie kreowanym przez bogów. Sprawami mniej poważnymi zajmowała się komedia obliczona na wywołanie śmiechu u widza.
Teoria literatury: Średniowiecze apostrofa- zwrot bezpośredni do osoby, pojęcia abstrakcyjnego, przedmiotu spoza dzieła literackiego.
archaizm- wyraz przestarzały, którego dzisiaj nie używamy.
kazanie- wypowiedź o charakterze dydaktycznym.
kronika- opis zdarzeń według chronologii.
legenda- opowiadanie oparte na motywach chrześcijańskich lub opowieść fantastyczna o wydarzeniach historycznych.
misterium- przedstawienie teatralne o treści religijnej.
moralitet- przedstawienie teatralne wywodzące się z misterium, o tematyce świeckiej i charakterze pouczającym.
roczniki- spisy wydarzeń o charakterze publicznym pisane w porządku chronologicznym.
wiersz średniowieczny- składniowo-intonacyjny, w którym kolejne zdania zapisywane są w wersach.
Teoria literatury:Renesans dialog- wypowiedź dwu lub więcej osób w dziele.
fraszka- krótki utwór liryczny o charakterze żartobliwym.
inwersja- przestawienie czasowe lub wyrazowe w utworze.
peryfraza- omówienie, zastąpienie określenia innym, szerszym.
pytanie retoryczne- pytanie nie wymagające odpowiedzi posiadające charakter oznajmujący.
przerzutnia- przeniesienie części zdania do następnego wersu lub strofy.
rym- tożsamość brzmieniowa ostatnich głosek lub ich zespołów w dwóch wersach.
rym męski- obejmuje część ostatniej sylaby poczynając od samogłoski, najczęściej występuje przy wyrazach jednozgłoskowych.
rym żeński- obejmuje ostatnią samogł. oraz ostatnią sylabę szeregu (wersu).
sonet- utwór o swoistej budowie i treści: dwie strofy 4-wersowe oraz dwie 3-wersowe. Dwie pierwsze mają charakter opisowy, trzecia i czwarta refleksyjny.
sielanka- utwór opiewający urodę życia na wsi.
tren- utwór lir. o charakterze żałobnym.
wiersz biały- wiersz bez rymów.
Teoria literatury: Barok alegoria- obraz lub opowiadanie posiadające cechy przenośni stałej.
aluzja- wypowiedź domyślna, odwołująca się do wiedzy odbiorcy, posiadająca sens tylko w odwołaniu się do znanych faktów.
barbaryzm- zapożyczenie
epitet- określenie poetyckie, najczęściej przymiotnik lub imiesłów, który dla uzupełnienia nazwy przedmiotu zwraca uwagę na jego właściwości lub cechy, np. pożółkłe lica.
hiperbola- przesadnia,wyolbrzymienie, przesada.
oksymoron- epitet sprzeczny, np. wymowne milczenie.
oktawa-klasyczna forma strofy ośmiowersowej złożonej z jedenastozgłoskowców o układzie rymów: abababcc.
pamiętnik- opowiadanie o wydarzeniach jego uczestnika.
wiersz stychiczny- wiersz ciągły, bez podziału na strofy, występuje częściej w epice i dramacie niż w liryce.
Teoria literatury: Oświecenie Popularność w oświeceniu zyskały sobie klasyczne gatunki literackie: bajka, satyra, poemat heroikomiczny, także nowe gatunki publicystyki, esej i felieton; sentymentalizm preferował sielankę, pieśń liryczną, elegię. artykuł- utwór publicystyczny przeznaczony zwykle do czasopisma lub wydawnictwa zbiorowego.
bajka- utwór wierszowany lub epicki o charakterze moralizatorskim.
felieton- krótki utwór publicystyczny, literacki lub naukowy, pisany w lekkiej formie.
ironia- przypisywanie komuś lub czemuś cech pozytywnych, których w sposób oczywisty nie posiada, ukryta drwina, szyderstwo.
komizm- kategoria estetyczna, właściwości kogoś lub czegoś pobudzające do śmiechu; wyróżnia się komizm postaci, słowny i sytuacyjny.
parodia- ośmieszające naśladowanie poważnych utworów literackich.
poemat heroikomiczny- utwór łączący motywy bohaterskie z komicznymi, zwykle o charakterze satyrycznym.
powiastka filozoficzna- opowiadanie ilustrujące jakieś stanowisko filozoficzne.
powieść- gatunek epiki, dłuższy utwór fabularny pisany prozą.
publicystyka- piśmiennictwo omawiające tematykę bieżącą, którego celem jest kształtowanie opinii społecznej.
satyra- utwór ośmieszający osoby lub zjawiska.
Teoria literatury: Romantyzm Najpopularniejszymi gatunkami literackimi poza liryką była powieść poetycka i dramat romantyczny. akt- jedna z głównych części dramatu.
arcydzieło literackie- dzieło, któremu przypisuje się najwyższe oceny w historii literatury.
artyzm- cecha dzieła wzbudzająca przeżycia estetyczne.
ballada- utwór epicko-liryczny przedstawiający zdarzenia dziwne, zagadkowe, o akcji z wyeksponowanym punktem kulminacyjnym i ulirycznionej narracji.
didaskalia- tekst poboczny w dramacie, wskazówki od autora.
dramat- jeden z trzech rodzajów literackich obok epiki i liryki, pisany w formie dialogu z przeznaczeniem do gry w teatrze. Zbudowany z aktów lub części i scen rozpisanych na role. Klasyczne odmiany dramatu to tragedia i komedia.
dramat romantyczny- ukształtowany w epoce romantyzmu na wzór dramatu szekspirowskiego, o luźnej kompozycji, zawierający pierwiastki fantastyczne, partie epickie i liryczne, charakteryzuje się brakiem zachowania zasady trzech jedności.
dygresja- zboczenie z głównego tematu wypowiedzi, chwilowe odejście od głównej myśli.
inwokacja- odmiana apostrofy na początku dzieła (zob. R.II).
liryka- jeden z trzech rodzajów literackich obok epiki i dramatu, w którym przedmiotem przedstawiania jest wyznanie podmiotu lirycznego.
motto- cytat z innego dzieła umieszczony przed tekstem i związany z nim treściowo.
poemat- powieść poetycka, dłuższy utwór wierszowany zbliżony treścią do współczesnej noweli lub powieści, zawiera partie liryczne, epickie i dramatyczne.
poemat dygresyjny- poemat, w którym fabuła nie jest głównym trzonem wypowiedzi, lecz jest swobodnie przerywana innymi rozważaniami, dygresjami.
powieść poetycka- zob. poemat. scena- część aktu w dramacie.
Teoria literatury: Pozytywizm Pozytywizm to epoka rozwoju powieści i nowelistyki, poezja rozwija się w mniejszym stopniu. akcja- układ zdarzeń w dziele literackim dotyczących głównego bohatera lub bohaterów.
apel- bezpośredni zwrot do odbiorcy.
biografia- życiorys.
cytat- dosłowne przytoczenie cudzej wypowiedzi.
epika- jeden z trzech rodzajów literackich obok liryki i dramatu, który charakteryzuje się opowiadaniem jako główną formą podawczą przedstawiania przedmiotu lub wydarzeń.
epizod- cząstka akcji słabo z nią związana.
fabuła- układ powiązanych ze sobą wątków w utworze epickim, obejmuje akcję, prolog, epilog, epizody.
narrator- wprowadzona przez autora dzieła epickiego osoba opowiadająca, nieidentyczna z nim.
nowela- krótki utwór epicki o zwartej konstrukcji fabularnej zbliżonej do dramatycznej, o jednotorowej akcji, mocno zaznaczonej pozycji narratora i silnym akcencie w zakończeniu zawierającym puentę.
opis- jedna z form przedstawiania świata(tzw. forma podawcza) w dziele literackim charakteryzująca się statycznością, np. omówienie cech przedmiotów.
opowiadanie- sposób wypowiadania się(tzw. forma podawcza); utwór epicki niewielkich rozmiarów, bardziej rozwinięty od noweli i luźny kompozycyjnie.
powieść historyczna- odmiana powieści o tematyce historycznej.
powieść psychologiczna- przedstawia wnikliwą analizę przeżyć bohaterów.
powieść realistyczna- fotografuje rzeczywistość.
świat przedstawiony- w dziele literackim układ elementów treściowych połączonych kompozycyjnie w całość.
wątek- element fabuły, kompleks współzależnych motywów.
Teoria literatury: Młoda Polska Wśród twórców moderny popularnością cieszyła się liryka i dramat. ekspresja- wyrażanie przeżycia, uzewnętrznianie go.
ekspresjonizm- kierunek w sztuce , charakteryzuje go dążenie do przeciwstawiania subiektywnych przeżyć, nadawanie dziełu silnego napięcia emocjonalnego. impresja- wrażenie, spostrzeżenie.
impresjonizm- kierunek w sztuce dążący do przedstawienia przelotnych, subiektywnych wrażeń artysty z pominięciem wiedzy o rzeczywistości.
kubizm- kierunek w sztuce w latach 1908-20 uznający prymat formy dzieła nad treścią, przeciwny ekspresjonizmowi i impresjonizmowi
metafora- przenośnia, przeniesienie znaczenia wyrazu lub wyrazów na inne znaczeniowo różne.
modernizm- nowatorstwo w sztuce, nazwa wszystkich kierunków, które miały wpływ na literaturę w Młodej Polsce.
nastrój- określone zabarwienie uczuciowe nadawane dziełu literackiemu.
prąd literacki- wspólny charakter ideowy i artystyczny szeregu wybitnych dzieł powstałych w pewnej bliskości czasowej.
pseudonim- nazwa zmyślona, przybrana przez autora.
symbol- znak, pojęcie lub układ pojęć użytych dla oznaczenia innego przedmiotu.
symbolizm- kierunek w sztuce, technika literacka posługująca się symbolami.
Teoria literatury: Międzywojnie antypowieść- powieść nowatorska, zob. wyż.
awangarda- dosłownie: straż przednia, termin używany w odniesieniu do twórców dzieł wykraczających poza kanony epoki, wyprzedzające je, odkrywcze.
elipsa- pominięcie jakiegoś członu wypowiedzi, którego i tak można się domyślić.
epoka literacka- okres w historii literatury powszechnej lub narodowej, dominuje w nim zazwyczaj dany prąd lub kierunek literacki powstały w zależności od podłoża społecznego.
grupa poetycka (literacka)- zespół poetów, pisarzy, którzy stawiają sobie podobne postulaty ideowo-artystyczne, działają wspólnie, często mają sformułowany program, skupiają się wokół jednego czasopisma.
kompozycja dzieła- konstrukcja utworu literackiego, sposób jego budowy i istnienia treści, forma, struktura.
kontrast- przeciwstawienie pojęć.
monolog wewnętrzny- odtwarzanie w kształcie językowym uczuć, przeżyć bohatera utworu.
program literacki- teoretyczne uzasadnienie poglądów estetycznych, założenia twórcze.
refren- powtórzenie częśąci wersu, całego wersu lub ich zespołów w stałych miejscach układu stroficznego.
streszczenie- skrótowa formuła utworu.
styl- indywidualny lub typowy sposób ekspresji językowej, wyrażanie się twórcy poprzez odpowiedni dobór wyrazów i środków artystycznych.
stylizacja- kształtowanie wypowiedzi przez naśladowanie pewnego wzorca już zaistniałego w literaturze.
Teoria literatury: Lit. współczesna esej- szkic literacko-naukowy.
indeks- spis tematów, rzeczy, nazwisk według przyjętego schematu, najczęściej wg alfabetu.
farsa- odmiana komedii czerpiąca temat z życia codziennego, o błahych konfliktach.
groteska- rodzaj satyry silnie deformującej rzeczywistość.
karykatura- deformowanie przedstawianego przedmiotu lub osoby wyolbrzymiające cechy celem ośmieszenia.
klasycy- twórcy dzieł epokowych, wzorcowych; twórcy nawiązujący do tradycji wartości antycznych.
onomatopeja- słowne naśladowanie dźwięków spoza języka.
pamflet- utwór o charakterze napastliwym.
pastisz- celowe, świadome naśladowanie stylu danego dzieła lub twórcy
personifikacja- uosobienie, przenośnia ukazująca pojęcia abstrakcyjne w postaci osób.
powieść produkcyjna- zaangażowana w problematykę społeczno- -polityczną, ukazująca pracę jakiegoś zespołu i trudności, na które napotyka zazwyczaj na skutek wroga klasowego.
powtórzenie- kilkakrotne użycie tego samego wyrazu lub grupy wyrazów, wersów, zwrotek w wierszu dla wywołania wrażenia.
recenzja- analityczne i krytyczne omówienie dzieła, oceniające jego wartości artystyczne.
synonim- wyraz bliskoznaczny, określenie jednego przedmiotu kilkoma wyrazami bliskoznacznymi.
wiersz sylabotoniczny- sylabotonik, cechuje się równą ilością sylab i regularnym rozkładem akcentów w wersach, jednostką miary jest tu stopa charakteryzująca się liczbą sylab i pozycją akcentu.
wiersz toniczny- tonik, cechuje się równą ilością zestrojów akcentowych w wersach.
wiersz wolny- nieregularny.
wulgaryzm- wyraz pospolity, ordynarny, dosadny. |
W sieci od: 10.10.2003 r.