POZYTYWIZM – Pobierz do telefonu
Geneza epoki
Od 1864 do 1890 roku panuje w literaturze kierunek pozytywistyczny-realistyczny, który głosi podział społeczeństwa na pozytywistów: ludzi społecznie użytecznych i pasożytów: ludzi uchylających się od pracy na rzecz całego społeczeństwa.
Nazwa epoki zostaÅ‚a zaczerpniÄ™ta z nurtu filozoficznego zapoczÄ…tkowanego przez A. Comte’a, J.S. Milla, H. Spencera i innych. Literatura tego czasu ma sÅ‚użyć propagowaniu nowych wartoÅ›ci, ma nieść ze sobÄ… rozwój spoÅ‚eczny i temu spoÅ‚eczeÅ„stwu sÅ‚użyć.
Ekonomicznie naród polski cierpiał ubóstwo podzielony pomiędzy zaborców. Upadek powstania styczniowego był wielkim ciosem dla narodu polskiego. Szczególnie młode pokolenie odczuło pustkę ideową, ponieważ hasła walki narodowowyzwoleńczej głoszone w romantyzmie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Piękno literatury Mickiewicza i Słowackiego dla nowej generacji było zawieszone ponad codziennym życiem pędzonym w trudach i znoju. Dlatego twórcy literatury po 1864 roku nie zgadzali się z wizją romantycznego świata. Po upadku powstania pojawiają się dzieła realistyczne ukazujące stan faktyczny stosunków społecznych. Nowe hasła miały pomóc budować świat innych wartości, nie tylko literackich, ale przede wszystkim społecznych.
Filozofia
Postawy i nurty filozoficzne pozytywizmu to:
- Scjentyzm – kult nauki i wiedzy, odrzucanie metafizyki i takich pojęć z niÄ… zwiÄ…zanych, jak duch, bóg, przeznaczenie, a na ich miejsce wprowadzenie umysÅ‚u, natury, przyczyny i skutku.
- Ewolucjonizm – postawa gÅ‚oszÄ…ca koncepcjÄ™ spoÅ‚ecznego organizmu, stopniowego dążenia do rozwoju i osiÄ…gania coraz wyższego poziomu ekonomicznego.
- Utylitaryzm – to zasada użytecznoÅ›ci spoÅ‚ecznej każdego czÅ‚owieka, który ma dążyć do uszczęśliwiania wÅ‚asnego spoÅ‚eczeÅ„stwa, a potem i caÅ‚ej ludzkoÅ›ci.
W trzy lata po upadku powstania styczniowego nastąpiła likwidacja autonomiczności Królestwa Polskiego, a polityka wewnętrzna zarządzana była już jawnie przez cara. Jak więc ma żyć nowe pokolenie ludzi, jakiej może oczekiwać przyszłości? Tylko pracą ową przyszłość można sobie ulepszyć, dlatego pozytywiści głoszą jej kult.
Na podłożu nowych prądów i popowstaniowej rzeczywistości wyrosły dwa hasła polskiego pozytywizmu:
- praca organiczna – spoÅ‚eczeÅ„stwo jest jednym organizmem i wszystkie jego części-klasy powinny być “zdrowe”, aby w caÅ‚oÅ›ci rosÅ‚o w siÅ‚Ä™
- pracy u podstaw – szerzenie oÅ›wiaty wÅ›ród najuboższej warstwy spoÅ‚ecznej.
i
Kult nauki i pracy
Pozytywizm to epoka nawiÄ…zujÄ…ca do znanych z oÅ›wiecenia postaw moralnych. Na pierwszym planie pozytywiÅ›ci stawiajÄ… kult nauki i kult pracy. UważajÄ…, iż naród polski nie może “ciÄ…gle” żyć w Å›wiecie marzeÅ„ o wolnoÅ›ci, którÄ… trzeba sobie wywalczyć wÅ‚asnymi rÄ™kami.
Klęski powstań narodowowyzwoleńczych dowiodły, iż walka o wolność może być wówczas skuteczna, gdy po pierwsze zostanie poparta przez cały naród, po drugie będzie to walka równych przeciwników, a zatem dojrzałych i militarnie przygotowanych do walki żołnierzy.
Uzbrojony w kosy spontanicznie reagujący lud nie ma szans wobec regularnych wojsk zaborców. Tę polską armię należy najpierw wykształcić, polski lud natomiast oświecić, ponieważ przez lata niewoli zobojętniał na losy ojczyzny. Wykorzystywanym przez posiadaczy ziemskich chłopom było wszak obojętne, jakim językiem mówi do nich dziedzic, skoro wymaga od nich wciąż tego samego: niewolniczej pracy. Nie ma co więc mówić ludowi o wolności narodu, podczas gdy sam cierpi nędzę i głód, a jego problem najważniejszy to zmiana stosunków społecznych, nie zaś zmiana właściciela ziemi, na której pracuje.
Zaborcom traktującym polską ziemię i naród jak tanią siłę roboczą i spichlerze zbożowe nie zależało na reformowaniu ustroju społecznego.
Podczas gdy na zachodzie Europy już rozwija się kapitalizm, na ziemiach polskich panują jeszcze stosunki feudalne.
POZYTYWIZM – Pobierz do telefonu
Realizm i naturalizm
W literaturze dominujÄ… dwa kierunki artystyczne:
- Realizm, pierwszy z nich, polegał na wiernym oddawaniu obrazu rzeczywistego w dziele literackim, na przedstawianiu świata realnie istniejącego pod kątem typowych zjawisk społecznych (np. praca, różnice klasowe) przez literaturę.
- Drugi z kierunków to naturalizm, który był fotograficznym zapisem rzeczywistości w literaturze, dokonywanym z niezwykłą pieczołowitością co do szczegółów, przedstawiał raczej zjawiska przypadkowe niż typowe, często drastyczne i zależne od sił natury (np. walka o byt, dziedziczność).
Bohater pozytywny
W dziełach literackich tego okresu widzimy biedę i brak perspektyw życiowych dzieci i młodzieży.
Świat dorosłych bohaterów literackich to przykłady ludzi zagubionych ideowo, są to romantycy i pozytywiści jednocześnie.
W wielkich powieÅ›ciach pozytywizmu poznajemy osobowoÅ›ci i wzorce ludzkich postÄ™powaÅ„. Wszystkie one podlegajÄ… surowej niemalże krytyce i ocenie publicznej, czytelnik ma uczyć siÄ™ na ich przykÅ‚adzie nowych wartoÅ›ci. W “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej spotykamy Benedykta KorczyÅ„skiego i Anzelma Bohatyrowicza. Obaj ci bohaterowie zostali wychowani na tradycjach romantycznych, wÅ›ród których najwiÄ™kszÄ… wartoÅ›ciÄ… byÅ‚a miÅ‚ość do ojczyzny, sÄ… pokoleniem powstaÅ„ców styczniowych. Anzelm walczyÅ‚ w powstaniu razem z bratem Jerzym i Andrzejem KorczyÅ„skim, bratem Benedykta, Jerzy i Andrzej polegli za ojczyznÄ™. W pamiÄ™ci Anzelma i Benedykta ważne miejsce zajmujÄ… owe czasy, gdy Polaków niezależnie od klasy spoÅ‚ecznej Å‚Ä…czyÅ‚a jedna sprawa.
Chłop z panem byli wówczas jednym organizmem, siłą mającą przynieść Polsce wolność. Po klęsce powstania, z biegiem czasu Benedykt oddał się całkowicie innej miłości i idei, była nią miłość do ziemi i praca. Anzelm natomiast wciąż żył wspomnieniami z lat odległych, odnajdywał w nich także swą utraconą miłość do Marty Korczyńskiej. Korczyński jest w powieści reprezentantem nowych czasów, epoki pozytywistycznej pracy, Anzelm natomiast jest symbolem świata, który odchodzi w zapomnienie. Przedstawicielem nowego pokolenia pozytywistów oddanych całkowicie pracy organicznej i pracy u podstaw jest Witold, syn Benedykta Korczyńskiego. Dla niego nie istnieją przesądy klasowe, chce zmieniać świat i budować cywilizację opartą na postępie naukowym i technicznym.
Pozytywiści pragną postępu cywilizacyjnego i ekonomicznego.
W powieści Orzeszkowej jest cała gama innych bohaterów, którzy nie pracują na rzecz postępu ekonomicznego i gospodarczego. Ocenia się ich jako pasożytów społecznych w przeciwieństwie do postaci pozytywnych oddających się pracy. Unikający pracy arystokraci to pasożyci społeczni.
Ciężka praca wypeÅ‚nia życie innego bohatera powieÅ›ci pozytywizmu, StanisÅ‚awa Wokulskiego z “Lalki” BolesÅ‚awa Prusa. Wokulski jest postaciÄ… Å‚Ä…czÄ…cÄ… cechy romantyka i pozytywisty. Potrafi pracować dla dobra swojego i caÅ‚ego spoÅ‚eczeÅ„stwa, ale miÅ‚ość romantyczna czyni z jego życia tragediÄ™. Z ocen i wniosków wyciÄ…ganych podczas analizy Å›wiata przedstawionego w literaturze czytelnicy mieli czerpać wzory dla siebie, ponieważ literatura miaÅ‚a speÅ‚niać rolÄ™ nauczyciela, miaÅ‚a sÅ‚użyć spoÅ‚eczeÅ„stwu (podobnie jak w oÅ›wieceniu), speÅ‚niajÄ…c tym samym jeden z najważniejszych postulatów, a mianowicie miaÅ‚a być utylitarnÄ…- użytecznÄ….
Twórcy i lektury
BolesÅ‚aw Prus- powieÅ›ciopisarz, nowelista, “Placówka”, “Lalka”, “Faraon”.
Eliza Orzeszkowa- powieÅ›ciopisarka, “Marta”, “Dziurdziowie”, “Nad Niemnem”.
Henryk Sienkiewicz- twórca powieÅ›ci historycznej, “Trylogia”, “Quo vadis”, Nagroda Nobla w 1905 roku.
Maria Konopnicka- poetka, “Rota”.
Adam Asnyk- poeta, “Do mÅ‚odych”.
Literatura obca:
Gustaw Flaubert- mistrz naturalistów francuskich, “Pani Bovary”.
Emil Zola- naturalista francuski, “Germinal”.
Fiodor Dostojewski- rosyjski twórca powieÅ›ci psychologicznej, “Zbrodnia i kara”, “Idiota”, “Bracia Karamazow”.
Lew ToÅ‚stoj- powieÅ›ciopisarz rosyjski, “Wojna i pokój”,”Anna Karenina”.
Teoria literatury
SÅ‚ownik terminów literackich – Pobierz do telefonu
Pozytywizm to epoka rozwoju powieści i nowelistyki, poezja rozwija się w mniejszym stopniu.
akcja- układ zdarzeń w dziele literackim dotyczących głównego bohatera lub bohaterów.
apel- bezpośredni zwrot do odbiorcy.
biografia- życiorys.
cytat- dosłowne przytoczenie cudzej wypowiedzi.
epika- jeden z trzech rodzajów literackich obok liryki i dramatu, który charakteryzuje się opowiadaniem jako główną formą podawczą przedstawiania przedmiotu lub wydarzeń.
epizod- cząstka akcji słabo z nią związana.
fabuła- układ powiązanych ze sobą wątków w utworze epickim, obejmuje akcję, prolog, epilog, epizody.
narrator- wprowadzona przez autora dzieła epickiego osoba opowiadająca, nieidentyczna z nim.
nowela- krótki utwór epicki o zwartej konstrukcji fabularnej zbliżonej do dramatycznej, o jednotorowej akcji, mocno zaznaczonej pozycji narratora i silnym akcencie w zakończeniu zawierającym puentę.
opis- jedna z form przedstawiania świata(tzw. forma podawcza) w dziele literackim charakteryzująca się statycznością, np. omówienie cech przedmiotów.
opowiadanie- sposób wypowiadania się(tzw. forma podawcza); utwór epicki niewielkich rozmiarów, bardziej rozwinięty od noweli i luźny kompozycyjnie.
powieść historyczna- odmiana powieści o tematyce historycznej.
powieść psychologiczna- przedstawia wnikliwą analizę przeżyć bohaterów.
powieść realistyczna- fotografuje rzeczywistość.
świat przedstawiony- w dziele literackim układ elementów treściowych połączonych kompozycyjnie w całość. wątek- element fabuły, kompleks współzależnych motywów.
POZYTYWIZM – Pobierz do telefonu
Skomentuj
