Międzywojnie

Publikacja 23/07/2010

Geneza epoki

Można sobie wyobrazić radość przodków w momencie, gdy dowiedzieli się, że nareszcie mają własną ojczyznę. Dzień ogłoszenia niepodległości 11 listopada 1918 roku był datą czczoną niestety tylko do 1 września 1939 roku. Tego dnia hitlerowskie Niemcy mimo umów międzynarodowych napadły na Polskę i rozpoczęła się II wojna światowa. Okres ten w literaturze nazywamy międzywojniem lub dwudziestoleciem międzywojennym, w historii Polski drugą (II)Rzeczpospolitą.

Międzywojnie trwa w latach 1918 – 1939.

Podział epoki

Literaturę międzywojnia dzieli się na dwa dziesięciolecia z powodu popularności uprawianych rodzajów literackich:

W pierwszym dominuje poezja (liryka),
w drugim rozwija się proza (epika).

Po raz pierwszy pojawia się zjawisko grup poetyckich, niewielkich skupisk poetów wydających swe utwory w tym samym czasopiśmie, pochodzących z jednego miasta i reprezentujących podobny program poetycki.

Poezja: Grupy poetyckie

Skamander- grupa poetów tworzących w piśmie warszawskim „Skamander” w latach 1920-28 oraz 1935-39. Tworzyli ją poeci: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz

Tworzyli poezję radosną, witalną, nasyconą optymizmem, ich bohaterem stał się człowiek ulicy mówiący prostym językiem. Luźno związana z grupą była między innymi Kazimiera Iłłakiewiczówna, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska oraz Jan Brzechwa. Patronem tych artystów był Leopold Staff.

(przykład) Julian Tuwim „Strofy o późnym lecie”

Zobacz, ile jesieni!
Pełno, jak w cebrze wina,
A to dopiero początek,
Dopiero się zaczyna.
2
Nazłociło się liści,
Że koszami wynosić,
A trawa jaka bujna,
Aż się prosi, by kosić…

Awangarda Krakowska- grupa poetów skupionych wokół czasopisma „Zwrotnica” wychodzącego w latach 1922-23 oraz 1926-27 w Krakowie. W jej skład wchodzili: Jan Brzękowski, Jalu Kurek, Julian Przyboś oraz teoretyk grupy Tadeusz Peiper. Domagali się nowej poezji, odpowiedniej do rozwoju cywilizacji.

Wytworzyli nowy typ metafory o bardzo odległym kojarzeniu. Tematyka wierszy Awangardy skupiała się na ukazywaniu życia ludzkiego w myśl haseł: miasto, masa, maszyna.

Julian Przyboś „Zmęczeni”

Zmęczeni, spocząwszy na posłaniu z dłoni,
czekamy,
aż parujący pot z ciała nas ulotni
i poniesie na marzeniach,
aby nas położyć na rzęsach, w kołysce z dwóch
powiek…

Kwadryga- grupa działająca w latach 1926-33 w piśmie warszawskim „Kwadryga”. Współtworzyli ją: Władysław Sebyła, Konstanty Ildefons Gałczyński, Stefan Flukowski, Lucjan Szenwald, Ryszard Dobrowolski.

Prezentowali oni poezję zafascynowaną problematyką społeczną. Mieli też ambicje kształtowania postaw moralnych.

Władysław Sebyła „Nokturny”

8
Wali się noc sinym kamieniem
na rozdeptane strzechy chat.
Skroś pomroczniałych wód przestrzenie
świsnął świetlisty bat.

Zaludnić czym? jakimi snami
bezsennej pustki mus?
za dymiącymi zagonami
widma samotnych brzóz…

Żagary- grupa poetycka wydająca swoje wiersze w piśmie wileńskim „Żagary” w latach 1931-34, a skupiająca takich poetów: Jerzy Zagórski, Czesław Miłosz, Aleksander Rymkiewicz, Jerzy Putrament.

W ich poezji widoczne jest poczucie nadchodzącej katastrofy. Jako jedni z nielicznych przewidywali wybuch jakiegoś kataklizmu.

Czesław Miłosz „Wieczorem wiatr”

Wyżej szła chmura, a nad nią spienione
stada gwiazd gnały i parły motory
trójśmigłych statków. Złoty krzyż wieziono,
jedwabny sztandar i hełmy z żelaza.

Wiatr był na ziemi. Dzwoniły jabłonie
owocem żółtym i jarzębiny chrzęst.
Pchaliśmy pługi, dźwigaliśmy bronie
i twardo śpimy, z łbem zgiętym na pięść.

Poezja pierwszych lat niepodległości charakteryzuje się radością i entuzjazmem, lecz z czasem ów nastrój ustępuje miejsca powadze zadumie.

Największą popularnością wśród czytelników dwudziestolecia cieszyła się twórczość poetycka Skamandra, natomiast osiągnięcia poezji Awangardy znalazły wiele uznania w oczach twórców polskiej liryki po drugiej wojnie światowej.

Proza

W 1932 roku wychodzą dwie ważne dla literatury okresu powieści, a mianowicie „Kordian i cham” Leona Kruczkowskiego oraz pierwsze tomy „Nocy i dni” Marii Dąbrowskiej. Dzieło Kruczkowskiego jest analizą i krytyką powstania styczniowego, którego ideologowie zlekceważyli poparcie ludu wiejskiego dla sprawy walki narodowowyzwoleńczej. Nie mieli w swych powstańczych planach wizji przyszłej ojczyzny z równouprawnieniem dla chłopów, dlatego powstanie nie zyskało uznania w oczach mas ludowych i upadło. Druga wymieniona powieść przedstawiała losy rodziny ziemiańskiej żyjącej w okresie pozytywizmu, jej zmagania z rzeczywistością i konflikty wewnętrzne.

W obu wypadkach dzieła te ukazywały w niekorzystnym świetle systemy wartości najbogatszej warstwy społeczeństwa polskiego, szlachty i arystokracji, posiadaczy ziemskich, którzy byli moralnie odpowiedzialni za wizerunek kraju w XIX wieku. Ponieważ ich potomkowie dzierżą w II Rzeczpospolitej odpowiedzialne stanowiska państwowe, są klasą przewodnią w tworzącym się systemie kapitalistycznym, stąd tak wielkie znaczenie i popularność powieści Kruczkowskiego i Dąbrowskiej. Na ich tle doszło do wielu dyskusji i sporów ideologicznych.

Rozwój powieści

Powieść jako gatunek literacki zyskuje sobie coraz większą popularność. Dla literatury światowej jest to okres, który zaznaczył się rozkwitem powieści nowożytnej. W 1922 roku świat literacki poznał utwór Jamesa Joyce’a pt. „Ulisses” (przełożona na język polski w 1969 roku). Powieść ta wywołała konsternację na twarzach czytelników, podobne wrażenie towarzyszyło krytykom i badaczom literatury. Problem polegał na tym, iż trudno było zrozumieć język i zasadę kompozycji „Ulissesa”. Krytyka literacka nadała tej powieści nazwę: antypowieść, różniła się bowiem od znanej pozytywistycznej powieści realistycznej.

Przede wszystkim rola fabuły została w niej bardzo ograniczona, a kompozycja wykluczała harmonię i ład, jaki występował w powieści tradycyjnej.

Wydarzenia nie przebiegają tutaj według ustalonych schematów, a odznaczają się psychologizacją postaci, skupieniem na poznawaniu świata poprzez analizę cech wewnętrznych bohaterów. Czytając Joyce’a odnosi się wrażenie, jakby świat przedstawiony stał w miejscu, a akcji w ogóle nie było. Po „Ulissesie” pojawiły się inne wybitne powieści takich twórców, jak F. Kafka, W. Faulkner, F. Durenmat. W literaturze polskiej twórcami awangardowych powieści stali się K. Irzykowski, T. Parnicki, W. Mach, B. Schulz, W. Gombrowicz.

Techniki powieściowe

W międzywojniu wykształciły się dwie techniki pisania powieści.

Pierwszą z nich była technika symultaniczna. Polegała na przedstawianiu kilku wydarzeń dziejących się w tym samym czasie powieściowym. Narrator przenosił swoją uwagę z miejsca na miejsce w tym samym czasie i opowiadał o wydarzeniach rozgrywających się równolegle.
Druga zaś technika nosi miano monologu wewnętrznego lub strumienia świadomości. Występuje w niej podmiot skonstruowany w ten sposób, że odnosimy wrażenie przysłuchiwania się mowie toczącej się na granicy świadomości, to znaczy ulirycznionej, zagłębiającej się do wewnątrz, poza kontrolą narratora, który mówi, a właściwie jego mowa wydobywa się strumieniem z umysłu. Technika ta zyskała sobie popularność dopiero po II wojnie światowej, natomiast technika symultaniczna przeżywa swoją popularność w dwudziestoleciu.

Kierunki literackie

Nie ma w tym czasie dominującego kierunku filozoficznego. Na charakter powstającej literatury ma wpływ fakt odzyskania niepodległości przez Polskę, ogólny entuzjazm społeczeństwa, rozwój społeczno-gospodarczy i polityczny w młodym kraju. Zaznaczają swoją obecność także kierunki powstałe wcześniej, w Młodej Polsce.

ekspresjonizm - krytykował rozwój cywilizacji i materialnego świata wartości ludzkich. Przedstawicielem tego kierunku był Emil Zegadłowicz.
katastrofizm - dostrzegał on zagrożenia dla sztuki wynikające z szybkiego rozwoju cywilizacji, która pozostawia sztukę samej sobie, na uboczu. Przedstawicielem kierunku jest Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy).
futuryzm - wyrażał on zachwyt nad postępami cywilizacji i rozwoju, odrzucał logikę, która utrudnia życie człowiekowi, normy gramatyczne czy ortograficzne. Przedstawicielami futuryzmu byli: Anatol Stern, Aleksander Wat, Tytus Czyżewski, Bruno Jasieński i Stanisław Młodożeniec.

Galeria twórców

Staff L.

Słonimski A.

Przyboś J.

Nałkowska Z.

Miłosz C.

Kafka F.

Iwaszkiewicz J.

Gombrowicz W.

Gałczyński K. I.

Tuwim J.

Twórcy i lektury

Poeci międzywojnia
Poeci debiutujący w dwudziestoleciu są w większości aktywni twórczo w okresie powojennym (po II wojnie). Poniżej poznamy tytuły dwóch pierwszych zbiorków poetyckich każdego z nich oraz wybitne dzieła prozaików i dramaturgów. Poeci międzywojnia skupieni w grupach poetyckich:
Julian Tuwim- „Czyhanie na Boga”, „Sokrates tańczący”.
Antoni Słonimski- „Sonety”, „Harmonia”.
Kazimierz Wierzyński- „Wiosna i wino”, „Wróble na dachu”.
Jan Lechoń- „Na złotym polu”, „Po różnych ścieżkach”.
Jarosław Iwaszkiewicz- „Oktostychy”, „Dionizje”.
Jan Brzękowski- „Tętno”, „Na katodzie”.
Jalu Kurek- „Upały”, „Śpiewy o Rzeczypospolitej”.
Julian Przyboś- „Śruby”, „Oburącz”.
Konstanty Ildefons Gałczyński- „Koniec świata”, „Ludowa zabawa”.
Czesław Miłosz- „Poemat o czasie zastygłym”, „Trzy zimy”.
Stanisław Dobrowolski- „Pożegnanie Termopil”, „Autoportret”.
Jerzy Zagórski- „Ostrze mostu”, Przyjście wroga”.
Aleksander Rymkiewicz- „Tropiciel”, „Potoki”.
Anatol Stern- „Futuryzje”, „Nagi człowiek w śródmieściu”.
Poeci, którzy nie należeli do grup poetyckich:
Adam Ważyk- „Semafory”, „Oczy i usta”.
Mieczysław Jastrun- „Spotkanie w czasie”, „Inna młodość”.
Roman Brandstaetter- „Jarzma”, „Droga pod górę”.
Władysław Broniewski- poeta rewolucyjny, „Wiatraki”, „Dymy nad miastem”.
Powieści:
Jerzy Andrzejewski- „Ład serca”.
Juliusz Kaden-Bandrowski- „Generał Barcz”.
Tadeusz Breza- „Adam Grywałd”.
Michał Choromański- „Zazdrość i medycyna”.
Maria Dąbrowska- „Noce i dnie”.
Witold Gombrowicz- „Ferdydurke”.
Leon Kruczkowski- „Kordian i cham”.
Maria Kuncewiczowa- „Cudzoziemka”.
Tadeusz Dołęga-Mostowicz- „Kariera Nikodema Dyzmy”
Zofia Nałkowska- „Granica”.
Bruno Schulz- „Sklepy cynamonowe”.
Henryk Worcell- „Zaklęte rewiry”.
Stefan Żeromski- „Przedwiośnie”.
Literatura obca:
Bertolt Brecht- dramaturg niemiecki, „Matka Courage i jej dzieci”. Michał Bułhakow- „Mistrz i Małgorzata”.
Wiliam Faulkner- pisarz amerykański, „Wściekłość i wrzask”, Nagroda Nobla w 1949 roku. Jarosław Hasek- pisarz czeski, „Przygody dobrego wojaka Szwejka”.
James Joyce- Anglik irlandzkiego pochodzenia, „Ulisses”.
Franz Kafka- powieściopisarz niemiecki, „Proces”.
Thomas Mann- pow. niem., „Czarodziejska góra”, Nagroda Nobla w 1929 roku. Marcel Proust- pow. francuski, cykl powieści „W poszukiwaniu straconego czasu” Michaił Szołochow- pow. ros., „Cichy Don”, Nagroda Nobla w 1965 roku.

Teoria literatury

Słownik terminów literackich

antypowieść- powieść nowatorska, zob. wyż.
awangarda- dosłownie: straż przednia, termin używany w odniesieniu do twórców dzieł wykraczających poza kanony epoki, wyprzedzające je, odkrywcze.
elipsa- pominięcie jakiegoś członu wypowiedzi, którego i tak można się domyślić. epoka literacka- okres w historii literatury powszechnej lub narodowej, dominuje w nim zazwyczaj dany prąd lub kierunek literacki powstały w zależności od podłoża społecznego.
grupa poetycka (literacka)- zespół poetów, pisarzy, którzy stawiają sobie podobne postulaty ideowo-artystyczne, działają wspólnie, często mają sformułowany program, skupiają się wokół jednego czasopisma.
kompozycja dzieła- konstrukcja utworu literackiego, sposób jego budowy i istnienia treści, forma, struktura.
kontrast- przeciwstawienie pojęć.
monolog wewnętrzny- odtwarzanie w kształcie językowym uczuć, przeżyć bohatera utworu. program literacki- teoretyczne uzasadnienie poglądów estetycznych, założenia twórcze. refren- powtórzenie części wersu, całego wersu lub ich zespołów w stałych miejscach układu stroficznego.
streszczenie- skrótowa formuła utworu.
styl- indywidualny lub typowy sposób ekspresji językowej, wyrażanie się twórcy poprzez odpowiedni dobór wyrazów i środków artystycznych.
stylizacja- kształtowanie wypowiedzi przez naśladowanie pewnego wzorca już zaistniałego w literaturze.

Historia Polski

1919- Polska (II Rzeczpospolita) podpisała Traktat Wersalski. Do macierzy wróciła Wielkopolska i Pomorze Gdańskie bez Gdańska (Wolne Miasto Gdańsk). Ma być także przeprowadzony plebiscyt na Warmii, Mazurach i na Śląsku. W tym też roku wybuchła wojna polsko-radziecka o granicę wschodnią Polski zakończona traktatem pokojowym. Działania zbrojne trwały do października 1920 roku.
1919, 1920 i 1921- Trzy powstania na Śląsku. Dwa pierwsze wybuchły jeszcze przed planowanym plebiscytem z powodu nasilenia terroru niemieckiego.
1925- Józef Piłsudski dokonał przewrotu majowego.
1939- Wybuch II wojny światowej, najpierw napadają na Polskę hitlerowskie Niemcy 01.09.1939r., a 17.09.1939r. stalinowski Związek Radziecki. Polska traci wolność do roku 1989, do tzw. „Okrągłego stołu”.