Interpretacja – dodatek

Bogurodzica rękopis z 1407 r.

Pieśń ma charakter modlitwy i prośby. Wierni modlą się do Matki Boskiej, aby za Jej wstawiennictwem oraz wstawiennictwem świętego Jana uzyskać rozgrzeszenie. “Kirielejson” – to refren symbolizujący prośbę o spełnienie próśb. Matka ma wysłuchać błagań i wstawić się do swego syna nazywanego Bożycem i gospodzinem.

“Bogurodzica” była śpiewana podczas świąt, a także pełniła funkcję hymnu narodowego Wielkiego Księstwa Litewskiego pomiędzy XIV a XVIII wiekiem. Jej autorstwo przypisywano św. Wojciechowi, ale faktu tego nie potwierdzają badania.

W Bogurodzicy znajdują się liczne archaizmy. Niektóre z nich były przestarzałe już w XV wieku:
leksykalne (dawne wyrazy)
dziela – dla
bożyc – syn Boga
Gospodzin – Pan
zbożny – dostatni
przebyt – bytowanie, istnienie
rodzica – matka
jąż, jegoż – którą, którego
słowotwórcze (przestarzały sposób tworzenia wyrazów):
Bogurodzica – matka Boga, już w XV w. mówiło się matka (kogo?, czyja?) Boga, a nie matka (komu?) Bogu
fleksyjne (dawne końcówki odmiany wyrazów)
raczy – racz
ziści – pozyskaj
spuści – ześlij
rzeczowniki zawierają dawną końcówkę wołacza -y, -i
składniowe (nieużywany sposób łączenia wyrazów w zdaniu)
Bogiem sławiena – sławiona przez Boga
fonetyczne (dawny sposób wymawiania wyrazów)
Krzciciela – Chrzciciela
sławiena – wysławiana (zapożyczenie z języka czeskiego)
zwolena – wybrana (przegłos polski)

Wielkość poprzedników onieśmiela, ale życie toczy się dalej i stawia kolejne, inne wyzwania

Interpretacja/dodatek

Maszyna parowa z XIX w.

Asnyk zastosował wiersz regularny stroficzny, 4 strofy. W każdej z nich jest po 4 wersy pisane na przemian 8 i 7-zgłoskowcem z rymami żeńskimi przeplatanymi (o rozłożeniu abab). Poeta reprezentuje nową generację twórców, którym trudno było zaistnieć po wielkich romantykach. Uznani za największych poetów, Słowacki czy Mickiewicz, ustawili wysoko poprzeczkę następnym generacjom i talentom literackim. Wyznaczyli też tematykę dzieł mogących aspirować do ważnych lub przełomowych. Pozytywiści zdaniem Asnyka nie powinni spoglądać za siebie, muszą iść z duchem czasu. Powstania narodowe, stymulowane także postawą romantyczną, nie przyniosły wolności Polsce. Dlatego też ideały przeszłości już przeminęły i młodzi powinni mieć własne. Ten przeszły świat romantycznych ideałów należy odrzucić i pisać o własnych problemach, ważniejszych niż te minione. W każdym razie pisanie wzorujące się na romantykach jest przestarzałe i młode pokolenia powinny kierować się własnymi potrzebami i kategoriami estetycznymi. Jakie one są, tego poeta nie mówi, nie przedstawia własnego programu poetyckiego, być może nie został on jeszcze sformułowany czy skrystalizowany. Podobnie jak Mickiewicz w “Odzie do młodości” tak i Asnyk w “Daremnych żalach” uświadamia wszystkim, iż pewien okres w twórczości został już zamknięty i nastają nowe czasy, potrzeby. Nie ma wśród nich kanonów uznawanych przez romantyków za odpowiednie, ich czas już minął i pora zdać sobie z tego sprawę. Asnyk apeluje do młodych, aby próbowali stworzyć samodzielnie coś swojego, oryginalnego, czym żyją. Świat rozwija się i stawia przed młodymi nowe wyzwania, o nich też trzeba pisać, nie można żyć przeszłością i powracać wciąż do wielkich wzorów. Epoka pozytywizmu postawiła przed twórcami nowe wyzwania, jej symbolem może być maszyna parowa, która oznaczała postęp i rozwój ekonomiczny. Cała Europa Zachodnia rozwijała się ekonomicznie i pojawił się kapitalizm. Pozytywiści siłę narodu mieli mierzyć nie wielkimi słowami i marzeniami, ale zachęcaniem do pracy, by rozwijać kiełkujący na ziemiach polskich przemysł.

Miłość uczy tęsknić

Interpretacja/dodatek

Polska szlachta

Wiersz Karpińskiego ma charakter miłosny. Poeta posługuje się jeszcze konceptem barokowym. Koncentruje się bowiem na mnożeniu i zestawieniu porównania swojej ukochanej z różnymi zjawiskami przyrody. Prawdopodobnie jest także szlachcicem ziemianinem, czyli gospodarzem ujawniającym się w ostatniej strofie. Stąd słownictwo i porównania nie są dworskie jak w baroku u Jana Andrzeja Morsztyna, lecz właśnie gospodarskie i przyrodnicze czy też związane z naturą. Mówi o Justynie, że jest jak promienie słoneczne, jak zboże, słowik czy kwiat. Próbuje patrzyć na miłość pomiędzy nimi jak gospodarz patrzy na ziemię i plony, które sieje i zbiera. Jest to taki sam rodzaj wielkiej miłości. Skoro piękno natury wydaje mu się podobne do urody jego ukochanej, to miłość pomiędzy kobietą a mężczyzną traktuje jako część natury.

Kierunek zajmujący się w epoce oświecenia eksponowaniem uczuć i duchowości w literaturze nazywał się sentymentalizmem. Z kolei korzystanie z konceptu barokowego określano mianem rokoko.  Sentymentalny to inaczej uczuciowy, skupiony na sferze emocji, wnętrza człowieka. Wiersz, nie tylko ten, Karpińskiego łączy w sobie oba nurty, sentymentalny i rokoko.

Wiersz składa się z 5 strof, w każdej jest po 4 wersy 10 i 8-wersowe z rymami żeńskimi przeplatanymi.

Ojczyzna to rodzina, miejsce, język, tradycja, kultura

Interpretacja/dodatek

Polska była wielkim mocarstwem w XVI w.- odszukaj Podole

“Pieśń V” Jana Kochanowskiego powstała pod wpływem wydarzeń historycznych i jest też znana pod nazwą “Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów”. Często zdarza się, iż nazw: Tatar - Turek używa się zamiennie, szczególnie w literaturze staropolskiej. Kochanowski wiedział o napadzie/najeździe Turków na Podole w 1575 r., który spowodował wzięcie do niewoli, w jasyr, około 50 tys. polskich obywateli. Los bardzo okrutnie obszedł się z polskimi kobietami, które zdaniem Kochanowskiego “zagnano” do obozu Tatarów i tam skazano na pohańbienie. W imieniu pokrzywdzonych poeta nawołuje wszystkich Polaków do zemsty nad Turkami.

W wierszu Kochanowski ubliża Turkom, nazywając ich psami bisurmańskimi, pohańcami, zbójcami czy wilkami. Są cywilizacyjnie opóźnieni, bowiem żyją w stepie i wystarczą im namioty, prowadzą koczownicze życie. To w oczach poety lud prymitywny i dziki. Polacy z kolei przysporzą im wielu powodów do radości i zadufania, jeśli nie podejmą z nimi walki. Przez sześć strof czytamy o wielkim ciosie, jaki znienacka zadał Polsce wróg, korzystając przy tym ze słabości władzy w Polsce. W kolejnych pięciu podmiot zachęca lub zagrzewa szlachtę do patriotycznych czynów. Początkowo ironicznie mówi o półmiskach, symbolu szlacheckiego egoizmu i prywaty, wygody i skłonności do biesiadowania, beztroskiego życia. Potem jednak prosi o pieniądze na wojsko i jeśli zajdzie potrzeba o pospolite ruszenie. W ostatniej strofie przepowiada przestrogę dla Polaków, którzy jawnie będą mogli nazywać siebie głupcami, jeśli nie wyciągną wniosków z historii. Jest to wiersz przesiąknięty obawą o stan kraju i patriotyzmem.

Wiersz Jest zbudowany z 12 strof, w każdej po 4 wersy 11-zgłoskowe z rymami żeńskimi sąsiednimi: aa, bb.

Z dedykacją dla wszystkich maturzystów, uczniów, zakochanych, rozstających się i nie tylko.

Interpretacja/dodatek

Autorem piosenki jest ksiądz Franciszek Leśniak (1846-1914), katecheta gimnazjalny, profesor seminarium duchownego, prałat kapituły tarnowskiej. Napisał ją na zakończenie roku szkolnego, aby wyrazić pewne uczucie żalu spowodowane rozstaniem się uczniów ze szkołą i ze sobą. Współcześnie piosenka jest używana podczas biesiad i przy okazji spotkań towarzyskich, gdy uczestnicy żegnają się na dłuższy lub nieokreślony czas. Na zakończenie roku szkolnego raczej mało kto ją śpiewa, chyba że są to uczestnicy wspólnej pożegnalnej biesiady. Pierwsze strofy mają charakter i wymowę uniwersalną, są nostalgiczne.

Słowa piosenki wyrażają tęsknotę za mijającym czasem, światem, kończącą się wspólnotą, być może wolnością od poważnych obowiązków, żal spowodowany nadejściem kresu wspólnego przeżywania czegoś, jakichś ważnych wydarzeń rozciągającej się w określonej przestrzeni czasowej typu koniec szkoły, studiów, kolonii, turnusu wczasów, służby wojskowej, spotkania po latach, wesel i innych spotkań rodzinnych lub towarzyskich. Zawiera refleksję nad ulotnością życia, nieodparte wrażenie typu “dopiero co się poznaliśmy, a już trzeba się rozstać” – mówimy tak za każdym razem niezależnie od tego, czy mijają wspólnie spędzone 2, 5 czy 25 lat. Śpiewają je ludzie, których łączy nić przyjaźni lub inne uczucie.

Życie jest ulotną chwilką a rozstania to także strach przed nieznanym

Piosenka ta każdorazowo wyciska łzy. Znajduje się w repertuarze wielu zespołów muzycznych i chałturujących, można ją odnaleźć na płytach i składankach różnych wykonawców rockowych, tzw. disco polo i kapel biesiadnych.

Na pewno tę piosenkę znasz, przesłuchaj

Człowiek nie jest wieczny

Interpretacja/dodatek

Wiersz dotyczy przemijania, jest nostalgiczny i smutny. Podmiot liryczny odmienia przez osoby czasownik “mijać” i stosuje anaforę (takie same początki wersów). W pierwszej strofie stosuje czas przyszły l. poj.  i teraźniejszy l. mn., w ostatniej czas przeszły w obu liczbach. Pomiędzy refleksją na temat trwania ukazuje drzewo, olszynę (olchę). Może ona symbolizować obumieranie przyrody, której czas także nie oszczędza. Obumiera i zamarza, aby całkowicie zginąć. Zastanawiające jest, dlaczego poetka odmieniła ten akurat czasownik? Szczególnie wartościowe są słowa wiersza dla młodych ludzi. Dzieci i młodzież szkolna nie zna czasowników typu mijać, cierpieć, umierać, starzeć się itp., skupia się natomiast na czasownikach typu: bawić się, szaleć, używać, pić, korzystać z życia itp. Każdy inny czasownik jest postrzegany jako “smęcenie”. Myślenie o przemijaniu, uświadomienie sobie przez każdego z ludzi, młodego i starego, że przemijamy, w zasadzie za życia umieramy, zmienia nastawienie do świata i innych ludzi. Świadomość śmierci i przemijania, ulotności życia powoduje, iż jego wartość zwielokrotnia się, zmieniamy stosunek do siebie, własnych problemów i postępowanie wobec innych. Zdawanie sobie sprawy z przemijania wywołuje powagę, człowiek poważny i świadomy pragnie przeżyć życie jak najlepiej, bo “drugi raz nie zaproszą nas na bal” – jak śpiewa Maryla Rodowicz. Bal w tej piosence jest symbolem życia właśnie, podobnie jak w wierszu Poświatowskiej czasownik “mijać”. Zawiera on w sobie sugestię, iż każdą chwilę należy wykorzystać w pełni, bo życie mamy jedno.

Przesłuchaj piosenkę: “Niech żyje bal” (->Niech żyje życie!)

dodatek

Olszyna (olcha)

Tak pomyślałem, że warto byłoby sięgnąć po jakieś informacje na temat olszyn – do encyklopedii. To bardzo popularne drzewo w Europie i pojawia się w wierszu nie po raz pierwszy, na przykład J. V. Goethe napisał sławne dzieło “Król olch” (“Król Elfów”). Olsze przypisywano nadzwyczajne własności. Liście olchy do dziś są “lekiem ludowym” na wrzody. Olszyna występuje prawie w całej Europie, od Hiszpanii po Skandynawię, a na wschodzie sięga po daleką Syberię. W Polsce rośnie na terenie całego kraju na stanowiskach bardzo wilgotnych.

Olszyna lubi światło i szybko rośnie. Osiąga wysokość od 25 do 30 m i tworzy strzelisty pień, pokryty ciemnoszarą, prawie czarną, spękaną tafelkowato korowiną. W zimie bardzo łatwo ją rozpoznać po jajowatych, fioletowobrązowych pączkach osadzonych na trzonkach. Szerokie liście, odwrotnie jajowate do okrągłych, długości 5-9 cm, na szczycie tępe lub wycięte, są w młodości nieco lepkie.

Ciekawostka: żółtawoczerwone drewno olszy stosuje się w budownictwie wodnym oraz do wyrobu ołówków i oklein. Węgiel z drewna olchowego używany jest do wyrobu prochu. (więcej w Wikipedii)

Interpretacja/dodatek

Thukydides

Tukidydes i jego poczucie sprawiedliwości może być dla współczesnych przykładem. Epizod związany z jego dobrowolnym wygnaniem, banicją, jest w gęstwinie innych wydarzeń z wojen peloponeskich unikalnym. W zasadzie niewielu dostrzegło jego wartości dydaktyczne i wagę. Dotyka on kwestii odpowiedzialności rządzących za działania, jakie podejmują. Kwestiami podobnymi zajmował się Sofokles w “Królu Edypie”, Jan Kochanowski w “Odprawie posłów greckich” czy Szekspir w “Makbecie”. Edyp był postacią tragiczną, jako król nie miał pojęcia, dlaczego Teby spotykają wciąż nowe plagi? Nie kojarzył tych faktów ze sobą i swoim postępowaniem jeszcze jako kawalera. Parys (Aleksander) nie ustąpił i nie oddał Heleny Menelaosowi, skazując tym samym Troję na wojnę, a obywateli na śmierć. Makbet tak zasmakował w rządzeniu, że mordował każdego, kto stawał mu na drodze do zaspokajania własnych ambicji lub znał prawdę o jego tyranii. Obaj rządzący władcy nie czuli się odpowiedzialni za kraj i nie widzieli wad w swoim postępowaniu. Król Edyp postąpił jednak zupełnie inaczej. Gdy dowiedział się prawdy o tym, że zabił własnego ojca i poślubił matkę, że to przez niego Tebańczycy cierpią, wymierzył sam sobie sprawiedliwość. Tukidydes także potrafił się przyznać i krytycznie ocenić swoje postępowanie. Współcześnie każdy urzędnik państwowy, od pracownika urzędu miejskiego do członka parlamentu i prezydenta, porusza się w sferze przepisów i podejmuje ważne dla jednostki i państwa decyzje. W mediach widujemy często ofiary złych decyzji i zupełny brak odpowiedzialności państwa  -urzędników – w momentach, gdy obywatel staje się ofiarą pomyłek urzędniczych lub złego prawa. Odwołuje się więc do sądów Unii Europejskiej i zawsze jest tak, iż za błędy urzędnika płaci całe społeczeństwo i to nie jest sprawiedliwe.

Czytając część trzecią wiersza, odnosimy wrażenie, iż dwie poprzednie były tylko pretekstem, wstępem czy uzasadnieniem do myśli głównej. Chodzi w niej o tematy podejmowane przez sztukę i jej “spłycanie”, dotykanie tematów płytkich i nijakich. To może być więc utwór krytykujący współczesną poecie wartość literatury i sztuki. Wskazówki i wnioski brzmią jak program lub credo poetyckie. Poeta chce pisać o rzeczach ważnych lub najważniejszych dla człowieka. Być może mówi o tym akurat w tym wierszu, ponieważ ktoś, środowisko twórców, ma mu za złe, że sięga po wątki antyczne. Łatwo więc udowadnia w pierwszej i drugiej części, iż korzystanie z dorobku antyku może mieć pozytywne wartości dla czasów współczesnych. W sumie najważniejsze jest, aby mówić o rzeczach istotnych dla człowieka bez względu na epokę. Na pytanie postawione w tytule dzieła “Dlaczego klasycy”, można odpowiedzieć na wiele sposobów. Herbert wybrał Tukidydesa, bo postać ta może funkcjonować jako symbol zbioru pewnych klasycznych wzorców etycznych. Chodzi o to, aby przypominać odbiorcy, że odpowiedzialność, odwaga, postawa heroiczna, skromność, patriotyzm, etyka i sprawiedliwość, uczciwość i otwartość to cechy uniwersalne i wartościowe zawsze, bez względu na czasy i okoliczności.

Wiersz jest zbudowany z 3 części, a te kolejno z 15, 12 i 8 wersów.

Butelka z listem jest prośbą o miłość

Interpretacja/dodatek

List w butelce

“Przypowieść” jest metaforą, dotyczy zagubienia człowieka w świecie pełnym ludzi. Rozbitek przypomina człowieka chaotycznego, który w zasadzie nie wie, kim jest i w jakim miejscu swojego życia się znajduje. Wysyła do ludzi sprzeczne sygnały, bo z jednej strony chce być dostrzeżony i wydostać się z wyspy, ale z drugiej strony mówi im: “Czekajcie na kolejną butelkę z listem i wskazówkami bardziej szczegółowymi”. Zauważmy, że nie podał nawet trasy ewentualnego lotu czy rejsu, z powodu którego znalazł się w tak dramatycznej sytuacji. Słowem potrzebuje jeszcze jakiś czas pozostać samotny i z dala od świata, aby przemyśleć pewne rzeczy. Z jednej strony prosi o pośpiech, z drugiej, jeśli myśli racjonalnie, wie, że pośpiech jest w przypadku braku podstawowych informacji o kierunku poszukiwać – niemożliwy. Czy rozbitek myśli racjonalnie? Owszem, znalazł butelkę, napisał i wsadził do środka list, a potem wrzucił go do wody. Jednak czy wie, jak, w którą stronę woda poniesie ten list i czy w ogóle zostanie przez kogoś odnaleziony? Jakie jest prawdopodobieństwo dotarcia listu w ludzkie ręce? Taki jest mechanizm ludzkich uczuć właśnie. Ludzie nie tylko w młodzieńczym wieku, ale zawsze w życiu przypominają bezludną wyspę, są wyspami zagubionymi gdzieś na oceanie i bardzo im z tym źle. Dopiero przyjaźń i miłość daje ludziom wewnętrzny spokój. Gdy czujemy się kochani i potrzebni innym, wówczas przestajemy “wysyłać listy w butelkach”. Każda strona www, każdy kontakt na gg, każda ikonka lub jakikolwiek inny znak wysłany do kogokolwiek jest właśnie taką butelką z listem w środku.

Bo życie to budowanie mostów pomiędzy wyspami, poszukiwanie szczęścia pomiędzy obojętnością

Rybacy, cóż, dzielą się na dwie kategorie. Jedni pragną mieć gotowe i wszystkie namiary na rozbitka, inni wierzą, że wystarczy wyruszyć w morze i rozbitek się znajdzie. To zupełnie jak z samotnością, szczęściem, miłością i innymi uczuciami, emocjami, jakie można dzielić z ludźmi, bliskimi, znajomymi, kochanymi. Czasami, gdy samotność bardzo doskwiera i czujemy się odrzuceni, jak rozbitek, wychodzimy wraz ze swoją wyspą na spotkanie z innymi wyspami. Gdy natrafiamy na ludzkie odruchy sympatii i choćby jeden życzliwy uśmiech i spojrzenie, wracamy na swoją wyspę i czujemy się szczęśliwi. Szczęście przybliża nas do innych ludzi. Wiersz mówi właśnie o “prawdach ogólnych”, że nie można zamykać się na potrzeby innych ludzi i na świat, bo bywa, iż wystarczy otworzyć ramiona, aby dać innym sygnał szczęścia i samemu je odnaleźć. Nie jest potrzebny wówczas adres, szczegółowe namiary, bo tak naprawdę w poszukiwaniach ludzi chodzi o okazywanie sobie wzajemnie szacunku, zrozumienia, wyrozumiałości, tolerancji i odrobiny zainteresowania. Bez tego nie będziemy wyspami, ale skorupami zamkniętymi na świat i nigdy będąc w ich środku, nie doczekamy szczęścia. Butelka z listem jest prośbą o miłość.

Każda decyzja to wielkie wyzwanie dla człowieka

Interpretacja/dodatek

Najsławniejszy osiołek Kłapouchy

Wiersz jest metaforą zachowań ludzkich. Zwierzęta nie mają dylematów w rodzaju opisanego w wierszu, człowiek owszem. Nie musi to zjawisko dotyczyć wyłącznie jedzenia, bo problem z podejmowaniem właściwej decyzji jest wszechobecny i dotyczy wszystkiego.
PRZYKŁAD I Andrzej dostał od babci pieniążka. Miał kupić sobie loda. Stojąc w kolejce w cukierni, nie potrafił się zdecydować czy kupić loda z polewą czekoladową, czy też z cytrynową – uwielbiał oba smaki. Gdy sprzedawczyni zapytała, jakiego loda podać, zawahał się i stwierdził, że przyjdzie później.
PRZYKŁAD II Ewa postanowiła zrzucić kilka kalorii, bo chciała latem ubrać swój wspaniały strój do pływania. W ubiegłym sezonie bardzo dobrze się w nim czuła i wszystkim się podobał. Codziennie zastanawiała się, od kiedy zacząć ograniczać zjadania łakoci. Mijał czas, przyszło lato i koleżanki zabrały Ewę na basen. Musiała ubrać całkiem inny strój, nowy. Odkrywał te jej części ciała, które chciała zakryć. Czuła się w nim fatalnie.
PRZYKŁAD III Marcin bardzo chciał zostać siłaczem, jak Pudzianowski. To był jego największy idol. Problem w tym, że chłopak nie mógł się zdecydować, którego dnia rozpocząć treningi. Analizował i myślał w ten sposób: “W poniedziałek mam dodatkowe zajęcia z niemieckiego, we wtorek basen i pływanie, we środę kółko teatralne, a w czwartek znów dodatkowe zajęcia z niemieckiego” – Marcin uwielbiał ten język. Pozostawał więc piątek, aby zacząć ćwiczyć. Ale w piątek zaczyna się już weekend i organizm oczekuje relaksu – myślał młodzieniec. Ten sposób myślenia doprowadził go do pełnoletniości, gdy było już za późno na ćwiczenia i siłownię.
PRZYKŁAD IV Ania szła do domu z zamiarem poświęcenia całego popołudnia na naukę. Kolejnego dnia miała sprawdzian z chemii, ale też lekcje, na których mogła być pytana, mianowicie historię i matematykę. Po obfitym obiedzie i zabawie z młodszą siostrą położyła się wygodnie na łóżku obłożona książkami. Nie mogła się zdecydować, z jakiego przedmiotu zacząć się uczyć najpierw. Gdy tak się zastanawiała nad wagą i objętością materiału, znużona zasnęła i wstała na kolację. Do szkoły poszła przygotowana w 20%…

Człowiek często waha się i nie potrafi podjąć stanowczej decyzji. Z czego to wynika? Szczególnie w młodości postępujemy wg zasady: “Zjeść jabłko i mieć jabłko”, a przecież nie można mieć jabłka, kiedy się je zje i nie można trzymać go w nieskończoność, mimo że jest ładne, bo zgnije. Cóż, trzeba pamiętać, że życie jest jedno i odłożona na później decyzja, praca, przyjemność, obowiązek mogą być zupełnie niepotrzebne po czasie. Kto pije słodzoną herbatę, ten wie, że cukier jest mu potrzebny przed wypiciem tego napoju. Kto je na obiad kiełbaski z musztardą, temu musztarda jest potrzebna przed obiadem. “Musztarda po obiedzie” to znany związek frazeologiczny, powiedzenie, które charakteryzuje właśnie człowieka spóźnionego ze swoimi decyzjami. Z kolei powiedzenie “Nie odkładaj na jutro tego, co możesz zrobić dzisiaj” sugeruje, aby człowiek pracował i podejmował decyzje wówczas, gdy są one niezbędne do życia. Odkładanie ich na kolejny dzień, tydzień, miesiąc, rok może skończyć się nieszczęściem, jak w powyższej bajeczce. Czasami każdy z nas łapie się na tym, że jest takim właśnie niezdecydowanym osiołkiem.

“By rozum był przy młodości…”

Interpretacja/dodatek

Romantyzm w Europie rozwijał się po rewolucji francuskiej (1789 r.) i trwał do lat 40-tych. “Oda do młodości” powstała w 1820 r. a za  początek polskiego romantyzmu uznaje się rok 1822, w którym Adam Mickiewicz wydał tomik “Poezji” z balladami i romansami. Młodzi polscy romantycy byli awangardą intelektualną elit kraju znajdującego się pod zaborami. Czytali J. V. Goethego, F. Schillera i innych poetów europejskich. To między innymi literaturze Mickiewicza polski naród nie zapomniał o swojej tożsamości i kulturze. “Odę” A. Mickiewicza porównywano z “Odą” (“An die Freundschaft”) F. Schillera.

“Oda do młodości”, jak sama nazwa wskazuje, jest hymnem (pieśnią) na cześć wszystkich młodych ludzi, przyjaciół Mickiewicza i całej generacji romantyków. Poeta wzywa ich wszystkich do wspólnej walki o tworzenie nowego, lepszego świata niż ten, jaki znają, oświeceniowy. Ma poważne zastrzeżenia do poprzedniego pokolenia i nie podoba mu się to, co widzi, ideały epoki Niemcewicza i Rousseau. Różnie ich nazywa. Wynika to z między innymi z młodzieńczego buntu i energii twórczej. Wiersz nie zwiera jakiegoś planu działania i programu romantycznego wyznaczającego sposób kreowania świata. Mówi jedynie o walce, prawie do tworzenia nowego ładu na potrzeby młodych. Widać też cechy romantycznego indywidualizmu poetyckiego i postawę heroiczną. Zobacz informacje na temat filozofii epoki, która znał także młody Mickiewicz.

Wiersz został napisany w 11 strofach o różnej ilości wersów (7, 4, 4, 12, 4, 12, 8, 8, 6, 6, 4) i różnej liczbie zgłosek (sylab). Są tutaj też rymy.

dodatek

Młodość

W “Odzie do młodości” mamy do czynienia z buntem. Pojęcie to oznacza brak zgody na zastaną rzeczywistość. Najbliższym przejawem buntu znanego każdemu człowiekowi jest właśnie bunt pokoleniowy. Dzieci buntują się przeciwko nakazom i zakazom wprowadzonym do życia rodzinnego przez rodziców, często dla bezpieczeństwa dzieci. Któregoś dnia jednak dorastający człowiek mówi “nie” wszystkiemu, co ma związek ze światem dorosłych. Nie oznacza to, że jest gotowy do tworzenia nowych wartości i że nagle znalazł pomysł na siebie albo cel w życiu. Dla wielu uczniów sam bunt jest manifestem wspólnoty i deklaracją przynależności. Zatem gdy czasami jednej uczennicy nie chce się pisać notatek podczas zajęć, nakazuje im nauczyciel, inne to podchwytują i dla solidarności także nie piszą. Podobnie jest podczas sprawdzianów, gdy uczniowie solidarnie “zapomnieli się przygotować”. Otóż należy pamiętać, iż bunt to zjawisko także podlegające ocenie. Jest on częścią dynamizującą życie społeczne i kulturowe, powstaje właśnie z krytyki zastanej rzeczywistości i chęci kreacji nowych dziedzin. Zgubny jest tylko wówczas, gdy nie jest kreatywny. Tak się składa, iż na przykładzie buntu romantycznego możemy powiedzieć, iż przyniósł ze sobą wiele pozytywnych idei i arcydzieł literackich. Równie wielkie było oświecenie, epoka przed romantyzmem, a wobec jej reprezentantom wypowiada się tak krytycznie Mickiewicz w swoim dziele, nawet ich obraża, bo oskarża o marazm i egoizm.  Być może dał się ponieść młodzieńczemu porywowi serca i lekko przesadził?

Przypomnijmy może, że owi starzy i “zaskorupiali” mędrcy oświeceniowi wcześniej też byli młodzi i również walczyli ze “starymi”. Pokolenie oświecenia uważało wszystko co barokowe za zacofane i niegodne uwagi. W wierszu Mickiewicza teraz on jako reprezentant nowej generacji krytykuje ich postawy i światopogląd, czyli filozofię życia. “Za chwilę”, mówiąc metaforycznie, Adam Asnyk z pokolenia pozytywistów (następców romantyków) napisze wiersz “Do młodych”, który będzie manifestem kolejnego pokolenia. Na “Odę do młodości” można patrzeć właśnie przez pryzmat konieczności wymiany pokoleniowej. “Starzy” muszą ustąpić miejsca “młodym” – używam tu cudzysłowu, ponieważ przymiotniki: stary i młody  - nie muszą wcale oznaczać cechy wieku pokoleń, ale też sposób myślenia: przestarzały i nowoczesny. Nawiasem mówiąc, sam Mickiewicz pisząc “Odę”, użył formy klasycznej wiersza i nawiązał do antycznej mitologii. Mówi o Herkulesie, który w kolebce zadusił węże podrzucone przez nienawidzącą go Herę, hydrę zabił później.

Życie jest kruche jak porcelana

Interpretacja/dodatek

Symbol dobrobytu i dostatku, ale też kruchości.

WARIANT I. Porcelana jest krucha i nietrwała, trzeba się z nią obchodzić delikatnie. Podobnie delikatni są ludzie i wspomnienia, przeszłość. Może więc jest to jakaś literacka aluzja? Możliwe, iż ten wiersz to rodzaj epitafium, wspomnienie czasów, które już nie wrócą? Trwają w pamięci poety, jak te rozkruszone resztki porcelany. Najbardziej podmiot żałuje świata łączonego z porcelaną, może chwil wspólnie spędzanych z rodziną i znajomymi przy kawie, herbacie. Tej atmosfery być może i podobnych relacji już tam, gdzie przebywa obecnie, nie da się odtworzyć. Porcelana dla tych osób to symbol uczuć, jakie ich łączyły. To symbol także przemijania.

WARIANT II. Zastanawiająca jest skala pokruszonych zastaw z porcelany. “Równina do brzegu słońca” aż zasłana jest miazgą porcelany. W pierwszej strofie wydawało się, iż chodzi o jedną zastawę stołową, rodzinną. Teraz są ich tysiące, bo miazga jest widoczna aż po horyzont. Skoro jest tysiące zastaw, może więc i rodzin przeżywających podobne uczucia jest więcej. To skłania do pewnych poszukiwań odniesień społecznych i politycznych. Wiersz powstał w 1947 roku, zatem tuż po II wojnie światowej. W tym czasie w Polsce decyzją i siłą zwycięzców – stalinowskiego ZSRR – doszło do zmiany ustroju politycznego. Polska Ludowa rządzona przez system socjalistyczny zagarnęła majątek ludzi bogatych, a klasa ziemiaństwa i kapitalistów, nawet bogatszych chłopów została ograbiona ze wszystkiego, z majątków i tytułów. Ozdobna i drogocenna porcelana może być symbolem warstwy społecznej istniejącej przed wojną, bowiem rozkoszowanie się trunkami z porcelanowych kubków należało do cech życia bogatego ziemiaństwa czy mieszczaństwa. Czesław Miłosz pochodził z zamożnej rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Lubicz. Być może więc ten skromny wiersz, piosenka, jest cichym protestem przeciwko niesprawiedliwości dziejowej. Cóż więcej mógł zrobić człowiek, poeta, którego pozbawia się wszystkiego, co kochał?

Plotki rodzą kłótnie, kłótnie kończą się bijatyką, bijatyka niszczy wszelkie więzi

Interpretacja/dodatek

Ptasie/ludzkie plotki

Wiersz został napisany 8-zgłoskowcem o rymach żeńskich sąsiednich. Porusza problem złej cechy człowieka, jaką jest plotkowanie. Plotka to według słowników niesprawdzona lub kłamliwa pogłoska, powodująca utratę dobrego wizerunku osoby. Płeć nie odgrywa w przypadku tego zjawiska żadnej roli, bo zarówno dziewczęta, kobiety lubią plotkować, jak i chłopcy czy mężczyźni. Zatem plotkowanie dotyczy wszystkich ludzi. Czasami bywa pasją lub nawykiem bardzo szkodliwym, którego nie sposób wykorzenić.
Julian Tuwim pod postaciami ptactwa ukrył charaktery ludzkie. Wiersz jest więc przestrogą i ostrzeżeniem, do czego może doprowadzić proceder plotkowania. W szkole mamy z tym do czynienia nagminnie, ale też w każdej pracy znajdą się ludzie rozpowiadający niestworzone plotki, które szkodzą innym.

Łut szczęścia, wypadek, dwa takie same zdarzenia różnie interpretowane

Interpretacja/dodatek

Wiersz opisuje emocje, jakie towarzyszyły podmiotowi lirycznemu, kobiecie. Przeżywa ona bardzo wypadek swojego ukochanego. Niezależnie od tego, jak to się stało, iż on przeżył i nic mu się nie stało, ona wprost umiera z wrażenia. Z pewnością bała się o niego i fakt, że przeżył bardzo ją cieszy, mogą być razem. Gdy zdarza się nam jakiś wypadek i cudem unikamy najgorszych konsekwencji, nie che nam się wierzyć w to, co się stało. Wolimy też nie analizować wszystkich drobiazgów i okoliczności. Często wskazują one, że nie powinno nam się było udać wyjść z opresji, świadczy za tym logika i rozmiar wypadku, a jednak to się stało. Dlatego “Wszelki wypadek” może dotyczyć każdego zdarzenia w życiu człowieka. Nie warto go analizować, bo niczego tym nie wyjaśnimy, po prostu pomaga nam łut szczęścia, to wszystko.

Jest to wiersz nieregularny.

dodatek

Wypadek

Najwięcej “wszelkich wypadków” w szkole jest podczas semestralnej lub końcowej klasyfikacji. Wielu uczniów rozpoczynając wakacje, uświadamia sobie, jak blisko byli od życiowej porażki, włącznie z egzaminem poprawkowym i powtarzaniem klasy. Prawdą jest, że duża liczba tychże samych ludzi szybko o tym zapomina i za rok także z ogromnymi wyrzutami sumienia wyrusza na wakacje. Przez całe wakacje obiecywali sobie, że nie, ten kolejny rok będzie zmianą na lepsze. Wytrzymywali tylko kilka tygodni, a rok szkolny trwa aż 9 miesięcy.

Szkoła to miejsce, w którym dzieci i młodzież uczy się przede wszystkim tego, że nikt nie jest samowystarczalnym geniuszem, ale musi ciężko pracować na sukces. Gdy zapytałem swoich uczniów przy okazji omawiania wiersza “Pokolenie” K. K. Baczyńskiego, czego ich do tej pory nauczyła szkoła i życie, odpowiedzieli: “Robienia ściąg i kombinowania, jak nic nie robić a mimo to osiągać sukcesy”. To świetnie, że zdają sobie z tego sprawę, że uczą się oszukiwać samych siebie i świat szkolny. Ci sami uczniowie jednak stawiają rzeczywistości, w której żyją dużo wyższe wymagania niż sobie. Na przykład przed 18-stką zanoszą swoim dziadkom i rodzicom do domu katalogi ze sprzętem komputerowym i twierdzą: “Takiego laptopa bym chciał/a” albo “Możecie mi kupić mp5, skoro nie ma nigdzie w pobliżu czegoś lepszego”. A jakim ojcem i matką, jakimi pracownikami sami będą w przyszłości, jeśli dzisiaj potrafią jedynie liczyć na szczęście, nieuczciwość i litość nauczyciela? Ich życie będzie jednym wielkim przypadkiem, bo prawdą jest, iż do każdego sukcesu droga jest tylko jedna: ciężka praca. Kto w szkole nie nauczy się pracować uczciwie, ten prawdopodobnie życie spędzi w przekonaniu, że “Państwo ma mi dać”, państwo, czyli ci inni, którzy pracują uczciwie. “Wszelki wypadek” to wiersz o szczęściu. Przychodzi ono do człowieka być może raz w ciągu całego życia, “uśmiecha się” do nas bardzo rzadko, ale… na ten uśmiech też należy sobie zapracować.

Końcem świata dla każdego jest śmierć

Interpretacja/dodatek

Kobieta z parasolką

Motyw śmierci jest często spotykany w literaturze. Biblia ukazała w Apokalipsie św. Jana wizję strasznego sądu, armagedonu, jaki ma nastąpić, gdy w końcu na ziemię zstąpi Pan. Będzie to sędzia groźny, któremu nikt się nie ostoi i każdemu zostaną policzone wszystkie grzechy. Średniowiecze przyniosło wizerunek śmierci w “Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Miała to być postać kościotrupa wymachującego kosą i ścinającą wszystkie głowy. Zabiera czy też pozbawia ona życia wszystkich bez względu na wykształcenie, pochodzenie społeczne i majętności, a także niezależnie od wieku i długości życia. W renesansie powstała “Boska komedia” Dantego, a w niej wizja piekła jako miejsca męczeństwa wszelkiego rodzaju grzeszników.

Tradycje ukazujące koniec świata jako element władzy Boga nad ludźmi na stałe utrwaliły się w świadomości kulturalnej Europy i świata. Miłosz napisał swoją wersję śmierci i końca świata. Dla niego prawdopodobnie końcem jest śmierć każdego człowieka. Wiersz zatytułował “Piosenka o końcu świata”, aby podkreślić łagodność procesu umierania. Nie będzie temu końcowi towarzyszyć jakaś specjalna aura ani groza. Będzie to proste przejście z życia w śmierć, istnienia w niebyt. Ukazuje zatem śmierć jako proces naturalny, nieodwołany element życia człowieka bez wielkich kataklizmów i wstrząsów. Uświadamia nam, że śmierć jest wśród nas na stałe, o nikim też nie zapomni, ale nie jest czymś wielkim i przełomowym, strasznym i budzącym grozę.

Utwór ma budowę stroficzną. Są tu 4 strofy po 6, 7, 8 i 5 wersów. Jest to wiersz nieregularny.

Pamiętamy o wszystkich poległych za ojczyznę

Interpretacja/dodatek

Pokolenie Kolumbów (powstańców 1944)

Utwór “Pokolenie” ukazuje obraz życia i ofiary, jaką złożyło pokolenie Baczyńskiego na ołtarzu wolności. Początkowe wersy zawierają kontrast pomiędzy dwoma światami: pokojem i wojną, rajem i piekłem. Razi on swoja wyrazistością. Pierwszy świat jest pełen piękna i obfitości przyrody, dojrzałe drzewa, kłosy, kwiaty pełne nektaru to symbole życia i szczęścia. Przyroda zatacza kolejne cykle rozwoju, słońce i cała natura rozwijają się swoim rytmem, ale niektórzy – pokolenie Baczyńskiego – muszą zapomnieć o tym szczęściu. Drugi świat zestawiony z tym pięknem to cierpienie i niedola, wyrzeczenia i ofiara życia ludzi walczącego o wolność kraju. Oba światy wykluczają się wzajemnie.
Wiersz dotyczy wydarzeń II wojny światowej. Przyniosła ona wiele bólu i cierpienia, zamieniła polską ziemię w jeden wielki obszar działań wojennych. Pokolenie młodzieży, Kolumbów, musiało zapomnieć o wielu ideałach życia w pokoju. Chwyciło za karabiny i działało w konspiracji, dokonywało często heroicznych czynów, aby dać sygnał światu, że Polska walczy i nie podda się faszystom oraz komunistom. Obraz tej młodzieży przedstawił Roman Bratny w powieści “Kolumbowie rocznik 20″ a także Aleksander Kamiński w powieści “Kamienie na szaniec”. Z kolei wiersz Baczyńskiego jest podobny do manifestu pokolenia, ponieważ podmiot liryczny wypowiada się, stosując liczbę mnogą, za wszystkich rówieśników walczących z okupantem. Stosuje zaimki osobowe liczby mnogiej i anafory: “Nas nauczono”. Utwór został napisany 9 i 10- zgłoskowcem ze średniówką po 5 zgłosce.

Dzieciństwo przynosi odpowiedzi na wiele pytań

Interpretacja/dodatek

Zosia...

Wiersz Tuwima pokazuje sympatyczną dziewczynkę Zosię. Wydaje się jej, iż zna lub może znać odpowiedzi na wszystkie pytania bez nauki i pomocy dorosłych. Na koniec dialogu przyznaje się do swojej głupoty, ale czyni to z rozpędu i bez zastanawiania się. Skoro wszystko robi sama i sama jest najmądrzejsza, to zapewne najgłupsza też może być – dziecko nie podejrzewa, aby dorosły zadawał jej pytanie mogące ją ośmieszyć lub zdemaskować jej niewiedzę. Ona w ogóle takich pojęć nie zna, nie wie też, co to jest żart i ironia, podstęp i prowokacja. Świat dziecka jest wolny od takich pojęć i emocji.

Dzieci są największymi optymistami i dla nich wszystko jest proste.

W wierszu widzimy reprezentantów dwóch różnych światów: dzieci i dorosłych. Zosia reprezentuje świat najmłodszych. Dzieci są szczere, prawdomówne i kontaktowe. Na zadawane pytania potrafią odpowiadać z grzeczności, ponieważ podświadomie czują, że po pierwsze dorośli pytają o rzeczy ważne, po drugie dialog z dorosłymi to obowiązek dziecka, po trzecie dialog to element samorealizacji i kreacji świata dziecka. Na pytanie o działanie matematyczne 2×2 Zosia odpowiada 8. Kojarzy, że chodzi o liczby, a osiem jest liczbą, więc jej zdaniem mówi prawdę. Matematycznie odpowiedź jest błędna, ale dla Zosi ważniejsze od działania matematycznego, na którym się nie zna, bo nikt jej nie uczył, są odpowiedzi i utrzymanie dialogu. Jej ambicja nakazuje odpowiadać i czyni to z zastosowaniem mądrej i prostej logiki skojarzeń.

Dorośli mają zupełnie inne kryteria rozumienia pojęcia mądrości. W świecie tym wszystko wynika z relacji empirycznych i racjonalnych. Aby nawiązać dialog z dzieckiem, dorośli używają często języka obcego dzieciom. W tym przypadku dorosły chce podważyć lub sprawdzić wiedzę Zosi, która uważa, że zna odpowiedzi na wszystkie pytania i potrafi poradzić sobie sama z każdym rodzajem wiedzy. Ma zaufanie do świata i wydaje się jej, iż wszystko o nim wie. Podmiot liryczny reprezentuje świat dorosłych. Chce zweryfikować wiedzę Zosi. Skoro dziewczynka twierdzi, że wie wszystko i nie potrzebuje nauczyciela, szkoły, bo jest w stanie sama odpowiedzieć na każde pytanie, to dorosły próbuje ustalić, na ile samodzielność równa się wiedzy ścisłej. Okazuje się, iż dziecko nie wie, kim był Kopernik, ale kojarzy, że to człowiek – brawo, Zosia mogłaby przecież odpowiedzieć, że Kopernik to maszynka do krojenia sera. Zosia nie wie, nad jaką rzeką leży Kraków, ale kojarzy, że chodzi o nazwę rzeki – brawo, bo przecież dziecko samo dowiedziało się, co to takiego Warta i świetnie skojarzyło, że Warta i Wisła to rzeki.

dodatek: tylko dla rodziców

Zarówno Zosia jak i dorosły poeta dysponują inteligencją. Większą wyobraźnię jednak posiada dziecko, ponieważ samodzielnie potrafi kojarzyć rzeczy i przedmioty, działania i logiczne zawiłości. Mimo że nie chodzi jeszcze do szkoły i nie przeszła podstawowego kursu ogólnokształcącego, Zosia potrafi prowadzić rzeczowy dialog. Okazuje się też, że dziewczynka jest szczęśliwa i dobrze się bawi, nazywając zjawiska i rzeczy, które dokoła siebie zauważa. Nie wie też, że dorosły testuje jej inteligencję i stawia niestosowne pytania, gdyż wykraczają one poza możliwości dziecka. Na koniec dialogu dorosły pyta o głupotę i Zosia przyznaje, że jest głupia. Pytanie to i odpowiedź potwierdzają fakty, że zadawane wcześniej pytania wykraczały poza poziom wiedzy dziecka i nie powinny były paść. Skoro dziecko nie rozumie różnicy pomiędzy pojęciami: mądry – głupi, zadawanie jej pytania: “Kto jest głupi?” jest próbą ośmieszenia jej i dyskryminacji świata wyobraźni dziecka. Stawia to dorosłego w bardzo niekorzystnym świetle: jest zarozumiały, zadufany w sobie i ograniczony. Podstępnie wciąga dziecko w grę, aby potwierdzić z góry założoną tezę: człowiek bez nauki szkolnej jest głupi. Takie podejście do świata dziecka i jego wyobraźni jest krzywdzące i niepedagogiczne.

dodatek: dwa warianty interpretacji

WARIANT I. Wiersz o Zosi samosi jest satyrą na świat dorosłych, w którym dochodzi często do pewnych przewartościowań i gry pozorów. Tytuły ukończonych kierunków studiów, różnego rodzaju szkoły i fakultety, setki dokumentów zaświadczających o odbytych szkoleniach nie są w żadnym razie dowodem na ludzką mądrość. Wręcz przeciwnie świadczą o tym, że dany człowiek wciąż poszukuje wiedzy i nigdy nie jest pewien, że posiadł ją w całości. Z kolei Zosia, dzieci są otwarte na naukę i potrafią optymistycznie patrzeć na świat. Ich kreatywność jest miarą inteligencji, na której opiera się istota postępu całej cywilizacji.

Różnica pomiędzy światem dzieci i dorosłych jest taka, że dorośli nie potrafią przyznać się do swojej głupoty: niewiedzy, a dzieci w swojej naiwności i szczerości owszem. Głupota w świecie dziecka nie kojarzy się z niczym złym, natomiast wśród dorosłych to kategoria oznaczająca kogoś najmniej godnego zaufania. Zadając dziecku pytanie: “Kto jest głupi?” – dorosły zdradza zwykle swój poziom inteligencji i chęci dominacji, czyli własnej głupoty i niedojrzałości. Wiersz ostrzega przed takim zachowaniem wobec dzieci.

WARIANT II. “Zosia samosia” to chęć wskazania dzieciom drogi do poznawania świata, wręcz konieczności uczenia się wiedzy w taki sposób, w jakim funkcjonuje już ona w świecie starszych dzieci i dorosłych. Wiedzie ona bowiem poprzez ogromny trud pracy szkolnej. Nieodzownym jej elementem jest nauczyciel, ktoś, kto wskaże kierunek rozwoju. W przeciwnym razie, bez pomocy nauczyciela i książek, dziecko może stanąć w miejscu i jego rozwój zostanie przerwany. Niestety, na przykładzie Zosi widać, że sama chęć nazywania i kojarzenia, sama inteligencja w życiu nie wystarcza. Do wrodzonej inteligencji, mądrości, sprytu i optymizmu trzeba dodać jeszcze wiele lat nauki, aby móc rozumieć świat. Nie ma to jednak związku z byciem głupim lub mądrym, szczęśliwym lub nieszczęśliwym.

dodatek: uczony i nieuk

dialogi na forach

Wiersz przypomina dialog pomiędzy człowiekiem wykształconym i analfabetą, doświadczonym i obytym z żyjącym nieświadomie. W dialogu tym ten pierwszy chce się dowartościować kosztem drugiego. Wiadomo powszechnie, iż wiedza ścisła nie jest miernikiem osiąganego w życiu szczęścia. Wykształcenie nie jest gwarancją mądrości, ani też głupota nie jest cechą ludzi pozbawionych szkolnej ogłady. Na forach użytkowników naszej-klasy można rozpoznać takich ludzi. Nawiązujący ze sobą kontakt po 20-30 latach znajomi prowadzą ze sobą różne dialogi. Na przykład dwóch kolegów ze szkolnej ławy wypomina sobie: “Ty zostałeś nauczycielem? W jaki sposób zdobywasz u dzieci autorytet?” – aluzja do tego, że ten obecnie nauczający sam kiedyś nie chciał się uczyć. Zadający mu dość kąśliwe pytanie zapomina jednak, że minęło 20-30 lat od ich ostatniego spotkania i ten drugi mógł wykorzystać lepiej ten czas, aby teraz być doskonałym nauczycielem i mieć u uczniów ogromny autorytet, podczas gdy ów zadający pytanie nie ma żadnego autorytetu i szacunku u własnych nastoletnich dzieci. Z kolei druga rozmowa może wyglądać tak: “Wszystkiego bym się spodziewał, ale że zostałeś poetą i piszesz wiersze, to wielkie zaskoczenie?!” – pyta kolega kolegę sprzed 25 lat. W pytaniu zawarta jest ironia, ponieważ zadający pytanie pamięta ze szkolnych lat, że ów znany obecnie pisarz i poeta nie potrafił w szkole średniej czytać, mając około 20 lat (!) i nigdy nie przeczytał żadnej lektury. Stracili jednak ze sobą kontakt na 25 lat i ten, który nie czytał i był wtórnym analfabetą, teraz jest pisarzem i ludzie czytają jego wiersze w internecie. Który z bohaterów obu dialogów jest głupi? Zapewne ten, któremu się wydaje, że jest mądrzejszy. Fora naszej klasy pękają od zdań wyrażających zdziwienie, że ta lub inna osoba osiągnęła w życiu to lub owo, bo w dzieciństwie i młodości na coś takiego się nie zapowiadało.

Wszyscy ci ludzie jako żywo przypominają Zosię-samosię. Na drodze do zdobywania wiedzy jesteśmy w większości sami. Tylko w wieku szkolnym pomagają nam nauczyciele, potem wszystko zależy od nas.

Na tym polega właśnie życiowa mądrość, że kto poszukuje wiedzy i nie poprzestaje na już zdobytej, ten zadziwia świat i samego siebie

dodatek: punkt widzenia dzieci

Utwór przenosi czytelnika w odległe czasy dzieciństwa i pokazuje, jak proste i niewinne  jest myślenie dziecka. To przypomina mi jedną historię z życia wziętą. Starsze dzieci rywalizowały w pewnej rodzinie o miłość babci, a ta wszystkie swoje uczucia przelewała na najmłodszego czterolatka Maćka. Starszy brat i siostra byli zazdrośni o to. Podczas Bożego Narodzenia babcia bardzo wychwalała przed rodziną Maćka, od ochów i achów było pełno w całym domu. Starszy brat złapał jednak Maćka w drugim pokoju i gdy babcia opowiadała jeszcze wrażenia ze wspólnej zabawy z Maciusiem, ów wbiegł do pokoju z okrzykiem: “Ja jestem najgłupszy, ja zostanę królem idiotów!”. Wszyscy zamilkli z przerażenia. Tylko babcia nie dała się podejść. Przywołała do siebie Maćka i zapytała, kto kazał mu biegać po pokoju i wykrzykiwać to zdanie? Usłyszała prawdę. Wezwała natychmiast przed swoje marsowe oblicze starszego brata Maćka, Miłosza, głównego winowajcę. Ten burknął coś w rodzaju: “To wszystko przez ciebie, babciu. Mówisz o Maćku, że jest najmądrzejszy z nas wszystkich. Jak to jest możliwe, skoro on nawet nie rozumie, co powtarza?” Zapadła krótka cisza i w sercu babci burza umilkła, wszystko zrozumiała. Przytulała i przepraszała wszystkich. Teraz wiedziała, iż nie powinna “zamykać serca” na inne wnuki.

Pozostaw po sobie szacunek i tęsknotę

Interpretacja/dodatek

Jest to wiersz mówiący o kruchości życia ludzkiego. Nie wiadomo jak długo może żyć człowiek. W każdej chwili z różnych powodów można skądś odejść. Może to być klasa, szkoła, dom, mieszkanie lub ławka pod blokiem. Dlatego też ludzie powinni siebie zauważać i szanować. Każda wspólnie spędzona chwila z bliskimi osobami lub tylko znajomymi może okazać się ostatnią.

dodatek

Zob. art. "Polska szkoła..."

“Śpieszmy się” to wiersz o życzliwości. Na dzień dziecka mój syn, uczeń klasy III szkoły podstawowej, założył zieloną koszulkę z namalowanymi wielkimi czarnymi okularami. Po powrocie ze szkoły zapytałem, jak kolegom i koleżankom podobała się jego zabawna zielona koszula? Odpowiedział, że nikt jej nawet nie zauważył. Jego siostra obecna podczas rozmowy, gimnazjalistka, powiedziała coś w rodzaju: “Tato, czasy mówienia sobie komplementów przez uczniów dawno minęły. Teraz chodzi o to, aby każdego zniszczyć, ośmieszyć lub poniżyć, w ostateczności wykazać obojętność na to, co mówi, jak mówi, w co jest ubrany”. To bardzo przykre, bo jeśli uczniowie żyją ze sobą przez kilka lat szkoły w małej społeczności klasowej, nie są dla siebie uprzejmi i mili, to wyrastają w toksycznych warunkach. Dlatego czytając wiersz Twardowskiego, warto zadać sobie pytanie: “Kiedy będziesz miły dla kolegów i koleżanek, gdy skończysz szkołę i rozejdziecie się w różne strony świata? A czy to nie będzie już za późno?”

Dzieci i młodzież w szkole żyją tak, jakby oszczędzali prawdziwą życzliwość i miłość, okazywanie ludzkich uczuć na czas pozaszkolny. Gdy jednak opuszczamy siebie nawzajem (kończą się zajęcia, wyrastamy, wyjeżdżamy, chorujemy, umieramy i odchodzimy na zawsze), na ludzkie odruchy: miłość, wyrozumiałość, sympatię, tolerancję, życzliwość jest już za późno. Wszyscy tak chętnie zapisują się na nk do swojej klasy, aby zaznaczyć przynależność do grupy, ale w rzeczywistości, w codziennym życiu nie są dla siebie mili, dzielą się na grupki, stronnictwa, a często zwalczają się między sobą. Uczucie nienawiści i obojętności, poczucie wyższości nad innymi w klasie, w pracy, w życiu dorosłym nie prowadzi do niczego dobrego. Stwarza jedynie konflikty i poczucie osamotnienia, a przecież każdy człowiek pragnie być kochany i lubiany, pragnie żyć w przyjaźnie z innymi. Komplement i uśmiech tak niewiele kosztuje…

Marzenia to utopia, a mimo to wszyscy marzymy…

Interpretacja/dodatek

Podróże Guliwera

Tradycje rozważań o utopii sięgają literatury oświecenia. Pojawiły się wraz z powieścią J. Swifta “Podróże Guliwera” (1726 r.), w której pisarz przedstawił idealne społeczeństwa i ośmieszył tradycyjny sposób kreacji świata powieści przygodowej. Z tego wzorca skorzystał I. Krasicki, tworząc pierwszą polską powieść “Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” (1776 r.). Akcję dzieła umieścił właśnie na wyspie, o nazwie Nipu, gdzie panują doskonałe zasady społecznego życia. Takich miejsc na mapie świata jednak nie ma.
“Utopia” to wiersz aluzja do idealnej krainy, która nie istnieje, do systemu politycznego i społecznego iście z wyspy Krasickiego. To wiersz satyra właśnie na sposób myślenia ujawniający tęsknotę do poszukiwań systemów idealnych, co samo w sobie jest absurdalne i w rzeczywistości nierealne. Wiersz Szymborskiej może demaskować każdy system polityczny, społeczny czy religijny, który z obywatela, jednostki lub wierzącego robi niewolnika uzależnionego od struktur organizacyjnych. Hasła pisane wielkimi literami w wierszu mogą stanowić rodzaj instytucji lub dogmatów. Mają one za zadanie uszczęśliwiać ludzi i czynić ich doskonałymi. Koncepcja polegająca na tezie, że człowiek mógłby być doskonały, żyć w świecie idealnym, np. bez wykroczeń, grzechów, jest utopią – mrzonką, niedorzecznością.
To satyra na wszelkiego rodzaju idealizm społeczny. Człowiek z natury nie jest idealny i nie potrafiłby żyć w idealnym świecie, gdzie wszystko jest prawdą, oczywistością i nie ma żadnych wątpliwości. Dla przykładu komuniści wierzyli w to, że system socjalistyczny nie posiada żadnych wad i w zasadzie prawa rządzące światem społecznym w tym ustroju politycznym są niepodważalne. Systemy te jednak, socjalizm i komunizm, okazały się utopijne. Uciekający z wyspy-raju ludzie mogą przypominać uciekinierów albo emigrantów z krajów, w których rządził system zaimplementowany przez Wielkiego Brata (tak G. Orwell nazwał Stalina). Z wspaniałego kraju ludzie nie uciekaliby…

Żyjemy tylko dla miłości

Interpretacja/dodatek

Wyspy...

dodatek

Zobacz dość smutną piosenkę – interpretację w wykonaniu Anny German

Człowiek to istota bardzo krucha

Życie na pokaz to domena żony modnej i próżnych ludzi

Interpretacja/dodatek

Poeta przedstawia rozmowę, z której wynika, że główna postać żony to osoba pełna pomysłów na kreowanie świata. Ma ona dużą wiedzą o modzie i pragnie wprowadzać wszystkie swoje pomysły w życie. W zasadzie ma tylko dwie wady: nie zna wartości pieniędzy i pracy, jaką trzeba włożyć, by zyskać środki finansowe na zaspokojenie jej “artystycznych potrzeb” związanych z modą, a drugą wadą jej charakteru jest brak skromności i chęć dominacji nad otoczeniem. Ze swojego domu zrobiła dwór magnacki, ważny był dla niej efekt i rozgłos w towarzystwie, a nie dobro rodziny. Z kolei z męża zrobiła pantoflarza, czyli kogoś, z czyim zdaniem nie trzeba się liczyć. Ogólnie satyra krytykuje właśnie wszystkie tego typu zachowania włącznie z całkowitym zaślepieniem modą na oświeceniową francuszczyznę. Wszystko co pochodziło z Francji polska szlachta przyjmowała jako dogmat w dziedzinie mody i zachowania, a nawet konwenansów. Znikał polska tradycja i narodowa kultura, a także język. Szlachta i arystokracja rozmawiała ze sobą po francusku. “Żona modna” to satyra na próżność ludzką i głupotę. Pokazuje także konsekwencje związków małżeńskich, których siłą łączącą są majątki a nie uczucia. Tytułowy Piotr dostał, czego chciał – cztery wioski leżące przy jego ziemiach, powiększył swoje posiadłości, ale to nie było prawdziwe małżeństwo ani miłość. Taki związek nie ma przyszłości.
Satyra została napisana wierszem ciągłym, 13-zgłoskowcem z rymami żeńskimi sąsiednimi.

dodatek

Modnisia

W polskiej i europejskiej kulturze kobiety są wychowywane od najmłodszych lat w kulcie urody, piękna i mody. Dlatego też małe dziewczynki stroją się przed lustrem i są wówczas w swoim żywiole. W klasach starszych, 5-6 uczennice przynoszą ze sobą do szkoły kosmetyki i zaczynają się malować. W szkole nie ma mody na ubieranie się, dominują raczej trendy dżinsowe, a dziewczęta (chłopcy także) są granatowe w różnych odcieniach. Gdy jakiś uczeń wyróżnia się ubiorem od pozostałych, ma poczucie, że nie pasuje do otoczenia i kolejnego dnia woli się przebrać w rzeczy przeciętne.

W starszych klasach gimnazjum i w szkole średniej dziewczęta używają kosmetyków i farb do włosów, szamponów, odżywek i wszystkiego, co jest modne na rynku, włącznie z wizytami u kosmetyczek i fryzjerów. Nie dotyczy to ubrań, bo zasada skromnego dżinsowego szkolnego przebrania dominuje i tutaj. Co by się jednak stało, jak wyglądałaby szkoła, gdyby dziewczęta zaczęły postępować tak, jak żona bohatera satyry Krasickiego? Szkoła zamieniłaby się w… wybieg, czyli miejsce pokazu mody. Czy to byłoby złe? Z pewnością nie dla samopoczucia dziewcząt z natury obdarzonych poczuciem piękna i estetyki. Nauka jednak zeszłaby na plan drugi. Co robiliby chłopcy, którzy z kolei z natury stronią od luster i mody? Chodziliby na siłownie trenować mięśnie? Raczej na komputery ćwiczyć kciuki i palce na myszkach i joystickach.

Zarówno w odniesieniu do mody jak i charakteru płci ważne jest, aby zachować umiar. Postępowanie żony modnej dowodzi, iż ludzie potrafią zapomnieć o realnym świecie i poddać się ideom, które po pierwsze nie są stosowne do okoliczności, po drugie ich realizacja przekracza możliwości finansowe konkretnych idealistów. To dobrze, gdy ma się jakieś ideały, wzorce, pasje, chce się być modnym i na bieżąco iść za trendami światowymi. Jednak należy pamiętać, co jest celem głównym w życiu i w związku dwojga ludzi. W szkole zaś najważniejsza jest nauka i nie ma ocen za modne ubiory czy fryzury.

Być modnym, wyróżniać się z tłumu, mieć teatr i scenę, na której się gra… Każdy tego pragnie.

Życie jest brzydsze niż myślimy, ale o tym sza…

Interpretacja/dodatek

Płonąca zyrafa, Salvadore Dali - 1937

Na zdjęciu po lewej stronie widzimy obraz Salvadora Dali będący plastycznym wzorcem dla Stanisława Grochowiaka. Jego opis może dopełniać analizę i interpretację wiersza. Tak więc pierwszy plan ukazuje postać kobiecą stojącą z wyciągniętymi ramionami, a jej nogi sprawiają wrażenie ruchu. Być może scena ta symbolizuje chęć poruszania się i ucieczki przed ogniem, lecz jest za późno. Głowa postaci płonie. To symbol przemijania i śmierci, przed którą nie można uciec.

W lewej nodze i pod klatką piersiową widać szuflady – są to freudowskie zakamarki ludzkiej duszy, pewne różniące ludzi szczegóły, sekrety i tajemnice. Można je odkrywać na seansach terapeutycznych u psychologa.

Widoczne jest też rusztowanie, drewniane czy metalowe, na którym to “zawieszone” są mięśnie, mięso ludzkie. Przypomina ono układ kostny. Widoczny stelaż jest podobny do rusztowania, jakie stawia się przy budowanych budynkach. Być może jest to sygnał, aluzja sugerująca, iż człowiek nie jest doskonały, jeszcze trzeba lub można coś “dobudować”. Rusztowanie to może być też postrzegane jako symbol  niesamodzielności, człowiek niczym kukła ma odegrać jakieś role, a życie to przedstawienie. Po odegraniu ról człowiek staje się niepotrzebny i może spłonąć – umrzeć.

Z kolei wielkość konstrukcji na pierwszym oraz drugim planie może być sugestią, że człowiek jest istotą wielką, ale pomimo to ulega rozkładowi podobnie jak tytułowa żyrafa na trzecim planie w oddali. Zwierze to płonie, nie ma dla niego ratunku. Odruchem palącego się człowieka, w przypadku pożaru lub wypadku, jest szukanie wody, aby zagasić pożar. Podobnie inni widząc palącego się, próbują go gasić. Na obrazie Dali nie ma takich odruchów ludzkich, postaci godzą się na unicestwienie, nie mają żadnej alternatywy, nikt i nic nie jest w stanie ich uratować. To bardzo przykra konkluzja i adekwatna w odniesieniu do śmierci. Na końcu życia każdego z ludzi są momenty, w których już nic nie jest w stanie zmienić losu i nadchodzi śmierć.

Surrealistyczny – dziwaczny, absurdalny – obraz malarza Grochowiak uzupełnił poprzez pokazanie brzydoty i fizyczności ludzkiego ciała na zasadach turpizmu. Jest to estetyka brzydoty, wskazywanie w poezji i literaturze na nieestetyczne elementy ludzkiego życia. Nie chcemy na nie patrzeć, nie chcemy też myśleć o sobie jak o “kupie mięsa”. Tak, wiemy, zdajemy sobie sprawę z tego, że jesteśmy drapieżnikami i skończymy po śmierci w żołądkach robaków – tyle chce nam powiedzieć poeta. Nie mamy na to żadnego wpływu i wolimy patrzeć na piękno, póki żyjemy…

Wiersz ma luźną budowę, nie ma podziału na strofy, ale na części. Wśród nich są i klasyczne strofy pisane wierszem regularnym z rymami żeńskimi.

Skumbrie w tomacie (Polska) zamknięte na świat, genialne, jedyne i skończone. A może jednak ograniczone?

Interpretacja/dodatek

Skumbrie w tomacie

“Skumbrie w tomacie” to refren rytmizujący wypowiedź w wierszu. Czyni z niego swego rodzaju dialog kabaretowy. Nie konserwa rybna, ale diagnoza społeczeństwa i przede wszystkim władzy jest tutaj najważniejsza. Z kolei konserwa może być aluzją do myśli konserwatywnych dominujących w polskiej polityce międzywojnia. Konserwatyzm to przywiązanie do tradycji i niechęć do podejmowania działań reformatorskich. Dlatego też wiersz można interpretować jako krytykę konserwatystów, polityków zadowolonych ze stanu, kondycji, w jakiej znajduje się państwo.

Jak wiadomo konserwa jest zrobiona z metalu – aluzja do zbrojeń? – nie da się jej też zmodyfikować bez naruszania zawartości. Być może poeta porównywał rząd do takiej właśnie konserwy, zamkniętej próżniowo, do której nic z zewnątrz nie dociera, żadna prawda i racja, bo rządzący stoją na stanowisku, że “wiedzą lepiej”. Są przy tym zarozumiali i zatwardziali, zamknięci w swoich programach lub wadach niczym “skumbrie w tomacie”. Są zamknięci w swoim świecie jak ryby w konserwie i nie dopuszczają do siebie żadnych słów krytyki czy chęci dialogu drugiej strony (zawsze stron jest kilka, np. rządzący i rządzeni). Być może jest to też aluzja do sposobu sprawowania władzy.

Powtarzana jak w litanii czy jak mantra formuła (“skumbrie w tomacie”) ma sprawić, że Polacy uwierzą w to, co mówi i powtarza rząd, a z czym nie zgadza się poeta. Idąc tym tropem interpretacji skumbriami można by określić rząd, natomiast pstrągiem na przykład premiera czy prezydenta wywodzącego się z innego kręgu politycznego, skumbrie to puszka z rybami słonowodnymi, pstrągi z kolei to ryba słodkowodna. Być może pstrąg to aluzja do poety czy też jednostek pragnących jakichś zmian, typu Łokietek. Nie mogą jednak mieć wpływu na politykę “konserwy”, bo dotrzeć do niej nie sposób, ponadto składa się z makrel lub innych ryb morskich. Fakt, iż wszyscy chcieli wolności i własnego kraju. Wiersz kończy jednak konkluzja, że Polacy nie potrafią rządzić Polską i wolność została przez nich przyjęta jako zło konieczne. Bardziej jednoznacznej krytyki rządu i polityki państwa napisać już nie można

Najwyraźniej Gałczyński nie należał do zwolenników elit rządzących krajem, nie akceptował “zarazy szerzącej się w świątek i piątek”. Ponieważ wiersz ukazał się w piśmie endeckim “Prosto z mostu” – endeckim, czyli politycznie sprzyjającym dawnej partii zob. Narodowa Demokracja – oskarżano poetę o szerzenie nienawiści do mniejszości narodowych.

Wiersz został napisany z podziałem na strofy, dziesięciozgłoskowcem – w każdej strofie trzy wersy, a czwarty 6- zgłoskowcem – z rymami żeńskimi przeplatanymi o rozłożeniu abab.

Śmierć jest zawsze zaskoczeniem

Interpretacja/dodatek

Szymborska i Mizia

Personifikacja kota może sugerować, iż nie chodzi tu o czworonoga, ale o człowieka i relacje międzyludzkie. Gdy odchodzi od nas ktoś bliski lub musimy rozstać się z kimś kochanym, wówczas dopiero zdajemy sobie sprawę, że to będzie wielka strata. Kot nie rozpoznaje obcych dłoni i nie pamięta, kim był poprzedni właściciel, pan lub pani. Nawet żyjąc wiele lat obok lub z drugim człowiekiem, nie poznajemy go do końca, dlatego zamiast imienia pana lub jakiejkolwiek innej nazwy, podmiot używa zaimków “ktoś”, “on”. Pomimo to żal po stracie tej osoby jest ogromny.

Wiersz bywa interpretowany jako element biografii poetki. Napisała go po śmierci swojego ukochanego – Kornela Filipowicza – a kot nazywał się Mizia i istniał naprawdę. Pod maską kota poetka wyraziła swój ból po stracie życiowego przyjaciela.

Nawet Bóg i nadzieja przegrywa ze szczęściem lub jego namiastką?

Interpretacja/dodatek

Pojęcie nirwany – pisownia małą literą – ma związek z buddyzmem. W Młodej Polsce, także wśród europejskiej moderny, panowała moda na kulturę dalekiego Wschodu, szczególnie Indie. Poeci tłumaczyli sobie nirwanę jako życie bez odczuwania. W stanie nirwany człowiek nie czuje cierpienia, jest od niego wyzwolony, podobnie jak od codziennych trosk i problemów, ale przede wszystkim od pragnień – pożądania. Żyje, np leży sobie na tapczanie bez żadnych zmartwień i problemów egzystencjalnych oraz obaw o etykę swojego zachowania, przyszłe życie po śmierci. Postawa głoszenia chęci trwania w błogim stanie nirwany ma związek z dekadentyzmem. Pozbycie się wszelkich problemów, dążeń i potrzeb, a nawet woli życia ma człowieka uszczęśliwić.

“Hymn do Nirwany” Tetmajera wyrasta z postawy dekadenckiej. Można powiedzieć, iż czara cierpienia w ludzkim życiu już się przelała i dlatego poeta poszukuje czegoś, co może dawać gwarancje szczęścia tudzież radości. Z tego powodu zwraca swoją uwagę, jak inni w tym czasie, na religie azjatyckie, a tam odnajduje pojęcie nirwany – następnie pisze hymn, pean, litanię na jej cześć. Wyraża ona właśnie radość z powodu cech, jakimi określają ją wyznawcy Buddyzmu. Być może stan odczuwania życia jako wiecznej przyjemności, pozbawionej problemów a nawet chęci życia, jest punktem odniesienia do potrzeb świata modernistycznego. Człowiek żyje dla szczęścia i jest ono największym skarbem, jakie znajduje. Czym jest szczęście? Dla każdego stanowi ono swoistą zagadkę. Można je odnaleźć tam, gdzie najmniej się spodziewamy, na przykład oglądając film czy biorąc udział w wycieczce, w których to wydarzeniach nie chcieliśmy brać udziału, a jednak okazały się być “super” – używając skrótu myślowego.
Wiersz miał manifestować stan ducha artystów młodopolskich, którzy na co dzień stykali się z wieloma przeciwnościami losu, niezrozumieniem itd. Wydaje się, że człowiek musi być u krańców wytrzymałości, jeśli pragnie przejścia w stan zupełnie mu obcy, acz wyidealizowany i nierealny, bowiem życie nie może być pozbawione czucia, zmysłów i pragnień.

Utwór został napisany 19-zgłoskowcem z rymami żeńskimi sąsiednimi, bez podziału na strofy. Po każdym wersie powtarza się refren, jedno pojęcie “Nirwano!” jako wykrzyknik i personifikacja.

dodatek

Nirvana - nevermind

Analizując wiersz o nirwanie, nie można pominąć problemu opium i używania narkotyków różnych gatunków, w modernizmie i współcześnie. Na zdjęciu obrazek z płyty kultowego już zespołu “Nirvana”. Jego lider Kurt Cobain “zaćpał się na śmierć” (1967 -1994). Przyczyną oficjalną śmierci artysty był wystrzał ze strzelby w głowę – samobójstwo – ale w jego krwi wykryto trzykrotną dawkę heroiny i śladowe ilości valium. Jego zwłoki znaleziono trzy dni po tragedii. Uzależnienie od narkotyków potęguje potrzebę zażywania coraz większych ilości środków odurzających. Tak było również z niedawno zmarłym Michaelem Jacksonem (1958-2009).

Stan życia bez problemów i poczuciu szczęścia jest często kojarzony z narkotykami – które są prawnie zakazane w Polsce. Trzymaj się od nich z daleka. Działają jak przełącznik światła w pokoju, wyłączają zmysły i wszelkie potrzeby. Pod wpływem narkotyków mózg człowieka staje się szczęśliwy, zapominając o wszystkich innych potrzebach organizmu. Z tego powodu narkoman przestaje jeść, bo nie czuje głodu itd. Narkomani umierają szczęśliwi, bo nie wiedzą, że umierają… i to bardzo szybko.
Narkomani twierdzą, że “Świat jest taki szary i brzydki bez narkotyków”. A jaki był przed wynalezieniem dragów? Pragnienie bycia szczęśliwym to jedno, a chemiczny świat stymulujący zmysły, aby wprawić człowieka w stan podobny do nirwany, to całkiem inna sprawa. Generalnie narkotyki wymyśliła medycyna, aby uśmierzać ból tym ludziom, których cierpienie jest ponad ludzkie siły i odchodzą już na zawsze…